विदवान लेखक बरनारड शाअ नें पता नहीं किहड़े रौं विच्च किहा सी कि 22 जणे मूरख हन जिहड़े इक्क बाल पिछ्छे सिरतोड़ दौड़े फिरदे हन। 11 जणे इक्क पासे नूं ठुड्डे मारी जांदे हन ते 11 जणे दूजे पासे नूं, कमले नां होण कितों दे!
उह 22 जणे तां पता नहीं किंने कु कमले होणगे पर सचाई इहो है कि उनहां नें सिआणी बिआणी अध्धों वध्ध दुनीआ कमली कीती पई है! कोई मंने नां मंने, फुट्टबाल दी खेड विच्च कमाल दी कशिश है। उह बाबे बरनारड शाअ नूं तां भावें आपणे वल्ल नहीं खिच्च सकी पर पूरे संसार नूं आपणे पंजिआं विच्च जकड़ी बैठी है। आलमी कप्प दे मैचां विच्च इक्क इक्क किक्क नें लख्खां निगाहां बंनही रख्खीआं। फुट्टबाल सच्चमुच्च ही दुनीआं दी सभ तों वध्ध दरशनी खेड साबत होई है। तद ही इह दुनीआं दे सारे ही मुलकां विच्च खेडी जांदी है। फुट्टबाल दी कौमांतरी फैडरेशन ‘फीफा’ दे 211 देश ते खेतर मैंबर हन।
औरत सिआणप अते शकती दा मुजस्समा है! उसदे हौसले हमेशा बुलंद रहे। हौसले दा संबंध हालातां अते प्रसथितीआं नाल हुंदा है किसे जैंडर नाल नहीं। औरत आपणी ज़िंदगी दौरान प्रसूती पीड़ां झल्लण तों लै के आपणे आप नूं दूजैले दरजे दी विअक्कती होण दी हीणता वरगे बहुत सारे चैलंजां दा साहमणा करदी आ रही है। दुनीआ दे तकरीबन हर खित्ते विच सदीआं तों मरद वलों औरत नूं पछाड़ण दी कोशिश हुंदी रही पर जिस बीज नूं ज़िआदा दबाइआ जावे उह उन्नी ही तीबरता नाल धरती ‘चों बाहर फुट्ट निकल्लदा है; कई वार तां पत्थर दा सीना पाड़ के वी बड़ी शान नाल उग्ग आउंदा है। औरत आपणे हौसले बुलंद रख्खदिआं, विपरीत प्रसथितीआं दा साहमणा करदिआं, हमेशा मरद दे बराबर खड़ी होई। अज्ज ‘वुमैन इंपावरमैंट’ दी गल्ल करना फैशन जिहा बणदा जा रिहै पर औरत तां हमेशा तों ही सशक्कत है, मरद प्रधान सोच नें ही उसनूं दबा के रख्खिआ है।
की खबर सी जग्ग तैनूं इस तरां भुल्ल जाइगा
डाक नित आएगी तेरे नां दा खत नां आइगा
तूं उसे नूं चुक्क लवेंगा ते पहड़ेंगा खत दे वांग
कोई सुक्का पत्ता टुट्ट के सरदलां तक आइगा
रंग कच्चे सुरखीआं होवणगीआं अखबार दीआं
तेरे डुल्ल्हे खून दी कोई खबर तक नां लाइगा
पिछले दिनीं मैनूं दोंह थावां ’ते इक्को दिन जाण दा मौका मिलिआ। पहिली थां ’ते जा के मानसिक नूं सकून वी मिलिआ अते सिजदा करन लई सिर वी झुक गिआ। दूजी थां ’ते जाण उपरंत मन डाढा ही प्रेशान होइआ। अच्चवी जिही महिसूस कीती, पर वापसी ’ते उस थां दे गेट ’ते खड़ोके सकून दे पल वी हिस्से आए। लगदा सी जिवें राम रौळे अते कंन पाड़वें शोर दे इक्क खूंजे विच्च कोई परीआं दी बात पा रिहा होवे।
30 मारच 2024 नूं मैनूं दो अलग्ग अलग्ग थावां ’ते हो रहे समागमां विच्च जाण लई सतिकार भरिआ सद्दा मिलिआ। पहिला सद्दा आल इंडीआ पिंगलवाड़ा सुसाइटी दी संगरूर शाख़ा दे प्रबंधकां वल्लों शाख़ा दे 24वें सथापना दिवस विच्च शामल होण लई सी अते दूजा सद्दा कालज विच्च प्रोफैसर वजों सेवा कर रही धीआं वरगी रमन दे संगरूर तों पंदरां किलोमीटर दूर पैलेस विच्च हो रही उस दी शादी विच्च शामल होण दा सी।
यादविंदर सिंघ भुल्लर नें हुण तक्क वारतक दीआं पंज पुसतकां पंजाबी मां बोली दी झोली विच्च पाईआं हन, जिनहां विच्च दो सफरनामे, यातरा स्री हेमकुंट साहिब ते यातरा स्री हज़ूर साहिब, चुप्पां तिड़क पईआं, जिंद देश दे लेखे अते इक बाल संग्रहि बाल वंडण ख़ुशबोआं शामल हन। ‘मनहु कुसुधा कालीआ’ छेवीं पुसतक ते उस दा पलेठा नावल है। इस नावल दा विशा डेरिआं विच्च हो रहे कुकरमा संबंधी है। गुरबाणी दे शबद:
गली असी चंगीआ आचारी बुरीआह॥
मनहु कुसुधा कालीआ बाहिर चिटवीआह॥
तेरे महिलां दे विच्च-विच्च वे, बाबल डोला नहींओं लंघदा …
बाबल मेरा देसां दा राजा, कोई निंदके नां जावे …
तूं किओं रोवें बाबल वे, जग्ग हुंदड़ी आई …
बच्चिआं दी सफलता लई अंकां दे नाल रुची, सिहत अते मानसिक खुशी वी बहुत ज़रूरी है। अजोका युग मुकाबले अते तेज़ी दा युग है। सारे मापे आपणे बच्चिआं नूं पहड़ाई विच्च अग्गे, जीवन विच्च सफल अते समाज विच्च माणयोग सथान ’ते देखणा चाहुंदे हन। इसे कारन बच्चिआं उत्ते चंगे अंक हासल करन, मकाबलेबाज़ी प्रीखिआवां दी तिआरी करन अते भविख्ख विच्च उच्चे अहुदे प्रापत करन दा दबाअ लगातार वध रिहा है। इस दौरान कई वार खेडां, अराम, रचनातमकता अते बच्चिआं दी आपणी रुची नूं अणडिठ्ठा कर दित्ता जांदा है। विदवानां दा मंनणा है कि बच्चे दा सरवपख्खी विकास केवल किताबी पहड़ाई नाल संभव नहीं; सिख्खिआ दे नाल नाल खेडां, सभ्भिआचारक गतीविधीआं, नैतिक मुल्ल अते जीवन-जाच वी बच्चे दी शखसीअत निरमाण विच्च अहिम भूमिका निभाउंदे हन। घर अते सकूल दा माहौल बच्चे दी सोच, आदतां अते भविख्खी दिशा उत्ते डूंघा प्रभाव पाउंदे हन।
डा. गुरबख़श भंडाल कच्चे ते पक्के दोहां तरहां दे राहां दा ‘पांधी’ है। उस दा इह सफ़र बिआस दरिआ दे कंढे वस्से पिंड भंडाल बेट तों आरंभ हुंदा है। इह लंमा सफ़र धालीवाल बेट, कपूरथला, जलंधर, गुरूसर सुधार ते गुरू की कांशी दा ‘कच्चा रसता’ तैअ करके हुशिआरपुर दी ‘पक्की सड़क’ तों हुंदा होइआ मुड़ कपूरथला जित्थे उह 1970’विआं विच्च ‘परैप्प’ (प्री-यूनीवरसिटी) तों बी.ऐस्स. सी. तक्क विदिआरथी रिहा है, विच विदिआरथीआं नूं फिज़िकस पहड़ाउण तों बाअद कनेडा दा ‘हवाई मारग’ फहड़दा है। 2003 विच कैनेडा पहुंच बरैंपटन दीआं अख़बारां ‘परवासी’ ते ‘कैनेडीअन पंजाबी पोसट’ विच्च कंम करके थोहड़ा जिहा साह लैण तों बाअद लंमें सफ़र दा इह ‘पांधी’ 2015 विच अमरीका दे शहिर कलीवलैंड नूं चल्ल पैंदा है अते उत्थे उडीक रही कलीवलैंड सटेट यूनीवरसिटी ‘च 40 साल बाअद यूनीवरसिटी दे विदिआरथीआं नूं पहड़ाउण दा आपणा सुनहिरी सुपना पूरा करदा है।
किहड़ा किसे दी गल्ल सुणन नूं तिआर सी
उत्तर हरेक प्रशन दा ओथे कटार सी
हथिआर बोलदे सी ते शाइर ख़ामोश सन
रहिबर भटक गए ते मसीहा बिमार सी
कबरां 'च चहिल पहिल सी, गलीआं सी सुंनीआं
सिविआं 'च लो सी होर हर थां अंधकार सी
उसदा नाम राम गोपाल बलाना है। तिंन भैणां अते तिंन भरावां विच्चों सभ तों वड्डे अते लाडले इस वीर दा जनम हरिआणा दे ज़िल्हा फतिहाबाद दे पिंड कौलगहड़ विखे पिता देसराज अते माता प्रकाश बाई दी कुख्खों होइआ। इस अणभोल बाल नें आपणे निक्के-निक्के पैरां नाल आपणे घर दे पूरे विहड़े विच्च अजे तुर के वी नहीं सी देखिआ कि तिंन साल दी उमर विच्च ही होणी वरत गई ते बुखार विच्च उसदीआं लत्तां खहड़ गईआं। थोहड़ा वड्डे होण ’ते जदों उसनूं आपणी इस हालत दा अहिसास होइआ तां उसदे अंदर इक्क चीस उठ्ठदी।
भारत दी अज़ादी दी लड़ाई दे इतिहास विच्च शहीद-ए-आज़म भगत सिंघ दा नाम अमर शहीदां दी कतार विच्च सभ तों उच्चा सथान रख्खदा है। उह सिरफ इक्क बहादर क्रांतीकारी ही नहीं सन, सगों दूरदरशी चिंतक, तरकशील लेखक, समाजवादी विचारधारा दे समरथक अते नौजवानां दे प्रेरणाश्रोत वी सन। उनहां दा जीवन देश दी अज़ादी, समाजिक बराबरी अते मनुख्खी मरयादा लई कीते गए अदभुत तिआग दी गाथा है।
नशिआं कारन लोकां दी हालत कख्खों हौली अते पाणीउं पतली हो गई है। पंजाब दे पिंडे ’ते पई नशिआं रूपी गरद नें रंगले पंजाब दी विलख्खणता नूं ही ग्रहिण ला दित्ता है। पंजाब दी अंदाज़न तिंन करोड़ दी आबादी विच्चों 68.84% लोक पिंडां विच्च रहिंदे हन। पिंडां विच्च थां थां खुल्ल्हे शराब दे ठेकिआं नें जित्थे लोकां दी आरथिकता नूं बुरी तरहां खोरा लाइआ है, उत्थे ही लुट्टां-खोहां, ठग्गीआं, नजाइज़ कबज़िआं, बलातकारां, कतल अते घरां अंदर बैठिआं ’ते ही चल्ल रहे हथिआरां नें पंजाबीआं नूं हिंसक, झूठे अते शरारती बणाके रख्ख दित्ता है।
मेले दा जेकर अख्खरी अरथ कीता जावे तां इह मेल मिलाप ही बणदा है। पुराणे समिआं विच्च आवाजाई साधन सीमित सन, हर थां पैदल ही जाणा पैंदा सी। दूजी गल्ल, आरथिक तंगी वी सी। पैसा बहुत सीमित सी। मिहनत बहुत करनी पैंदी सी। केवल विआह समें ही नवें कप्पड़े पाउण दी खुल्ल्ह मिलदी सी। इसे घाट दी पूरती लई हरेक भाईचारे नें मेले करने शुरू कीते तां जो कदे कदाईं उह वी मिहनत भरी ज़िंदगी विच्चों कुझ समां कढ्ढ आपस विच्च हस्स लैणअ अते कुझ खाण-पीण दा वी अनंद लै सकण।
संसार विच्च बहुत सारे इनसान आपो आपणे खेतरां विच्च आपणा योगदान पा रहे हन प्रंतू कुझ अजिहे महान ते निवेकली किसम दे इनसान हुंदे हन, जिहड़े आपणी विदवता दे अनेकां रंग बिख़ेरदे होए आपणे समाज दे सभिअचार नूं अमीर करदे रहिंदे हन। अजिहे विअकतीआं विच्च पंजाबी अते सिख्खी दे मुद्दई गिआनी गुरदित्त सिंघ बहु-पख्खी, बहुरंगी, गिआनवान अते प्रबुध्ध विदवान शामल हन।
सफ़रनामा, साहित दा इक महत्तवपूरन रूप है, जिस राहीं लेखक आपणे सफ़र दे अनुभव बिआन करदा है। पंजाबी साहित विच्च सफ़रनामा लिखण दी पिरत भाई कानह सिंघ नाभा (पहाड़ी रिआसत दा सफ़रनामा) अते लाल सिंघ कमला अकाली (मेरा विलाइती सफ़रनामा) तों पाई मंनी जांदी है। नारी लेखकावां विच्चों 1973 विच अम्रिता प्रीतम नें सफ़रनामे लिखण दी पहिल कीती उपरंत अजीत कौर, दलीप कौर टिवाणा, सुखवंत कौर मान, प्रभजोत कौर, मनजीत कौर अम्रितसर आदि बहुत सारीआं लेखिकावां नें वी सफ़रनामे लिखे हन। इसे लड़ी तहित रजवंत कौर संधू नें ‘मेरे पिता दी कुरसी’ नामक सफ़रनामा लिख के पंजाबी सफरनामा साहित विच्च मुल्लवान वाधा कीता है।
कई सालां तों कैनेडा विच्च रहिंदिआं हथली पुसतक ‘मेरे पिता दी कुरसी: पाकिसतान दी यातरा’ दी लेखिका रजवंत कौर संधू नूं आरथिक तंगी वाला तां कोई मसला नहीं सी अते कैनेडा दी नागरिक होण करके नां ही पाकिसतान दा पासपोरट प्रापत करन विच्च कोई दिक्कत सी। उनहां दे पती-देव उघ्घे पंजाबी लेखक डा. वरिआम सिंघ संधू इस तों पहिलां दो वार इकल्ले ही पाकिसतान जा वी आए सन। उह आपणी शरीके-हयात रजवंत कौर नूं नाल नहीं सन लै के गए, जिसदा इस लेखिका नूं डाहडा गिल्हा वी है। ‘बहाना’ पहिली वार 2001 विच्च फ़खर ज़मां वल्लों लाहौर विच्च करवाई गई उनहां वल्लों पहिली आलमी पंजाबी कानफ़रंस विच्च लेखकां नूं आपणीआं पतनीआं नूं नाल नां लिजाण दा अते फिर दूसरी वार हरनेक सिंघ घड़ूंआं वल्लों केवल उनहां दा आपणा (वरिआम सिंघ संधू दा) ही पासपोरट मंगे जाण दा सी।
जिंदे नी असीं अज्ज तेरे महिमान,
खिड़िआ रहे तेरा बाग बगीचा,
जागदे नैण पराण
कुदरत नाल खिलवाड़ करना मनुख्खता लई सभ तों वड्डी भुल्ल साबत हो रही है। पिछले कुझ सालां विच्च वापरीआं कुदरती आफतां-भारी हहड़, भिआनक गरमी दीआं लहिरां, अचानक आउण वाले तुफान अते सोके सानूं सपशट संदेश दे रहे हन कि जेकर असीं हुण नां जागे तां आउण वालीआं पीहड़ीआं लई धरती रहिणयोग नहीं बचेगी।
हहड़ां दा कहिर: पंजाब तों निपाल तक्क
2025 विच्च भारत नें 334 दिनां विच्चों 331 दिन किसे नां किसे रूप विच्च अत्त दीआं मौसमी घटनावां दा साहमणा कीता, जिस नाल 4, 419 लोकां दी मौत होई अते 17.4 मिलीअन
जे चंगी तरहां नज़र मारी जावे तां पिंडां विच्च पंचाइतां पुरातन समिआं तों ही पिंडां दी भलाई लई बणाईआं जांदीआं सन। आज़ादी तों बाअद 1959 विच्च पंचाइती राज दी शुरूआत होई। समें समें 'ते इहनां दे नियम बदलदे रहे हन। कदे कोई धिर वध्ध मैंबर जिता के आपणा सरपंच चुण लैंदी, कदे सरपंच वोटरां वल्लों सिध्धे रूप विच्च चुणे जांदे।
पिंडां विच्च पंचाइतां पिंड दा विकास करन लई, पिंड वासीआं दी भलाई लई बणाईआं जांदीआं हन। पर असल मुद्दे तों हट के बथेरा कुझ्झ अजिहा हुंदा है जो नहीं होणा चाहीदा। पंचाइतां विच्च औरतां लई वी र
गल्ल सतंबर 2020 दी है। उनहां दिनां विच्च मैं संगरूर दे नशा छड़ाऊ केंदर दे निरदेशक वजों कंम कर रिहा सी। नशई मरीज़ां नूं ज़िंदगी दे खलनाइक नहीं सगों पीड़त समझदिआं उहनां नूं दुआ अते दवाई दे सुमेल नाल मुख्ख धारा विच्च लिआउण दे हर संभव यतन कीते जांदे सन। धरम, साहित अते किरत दे संकलप नाल जोड़न कारन सारथक नतीजे साहमणे वी आ रहे सन। पंजाब दे वख्ख-वख्ख ज़िल्हिआं दे नाल-नाल गुआंढी प्रांतां दे नशई मरीज़ां नें वी नशा मुकत होण लई इस नशा छुड़ाओ केंदर दी ढोई लई होई सी। शाम नूं हर रोज़ योगा, मैडीटेशन अते कौंसलिंग दी ज़िंमेवा