وِدوان لیکھک برنارڈ شاء نیں پتا نہِیں کِہڑے رَۄں وِچّ کِہا سی کِہ 22 جݨے مُۄرکھ ہن جِہڑے اِکّ بال پِچھّے سِرتۄڑ دَۄڑے پھِردے ہن۔ 11 جݨے اِکّ پاسے نُۄں ٹھُڈّے ماری جاںدے ہن تے 11 جݨے دُۄجے پاسے نُۄں٬ کملے ناں ہۄݨ کِتۄں دے!
اُہ 22 جݨے تاں پتا نہِیں کِنّے کُ کملے ہۄݨگے پر سچائی اِہۄ ہَے کِہ اُنہاں نیں سِیاݨی بِیاݨی ادھّۄں ودھّ دُنِییا کملی کِیتی پئی ہَے! کۄئی منّے ناں منّے٬ پھُٹّبال دی کھیڈ وِچّ کمال دی کشِش ہَے۔ اُہ بابے برنارڈ شاء نُۄں تاں بھاویں آپݨے ولّ نہِیں کھِچّ سکی پر پُۄرے سںسّار نُۄں آپݨے پںجِّیاں وِچّ جکڑی بَیٹھی ہَے۔ آلمی کپّ دے مَیچاں وِچّ اِکّ اِکّ کِکّ نیں لکھّاں نِگاہاں بنّہی رکھِّییاں۔ پھُٹّبال سچّمُچّ ہی دُنِییاں دی سبھ تۄں ودھّ درشنی کھیڈ سابت ہۄئی ہَے۔ تد ہی اِہ دُنِییاں دے سارے ہی مُلکاں وِچّ کھیڈی جاںدی ہَے۔ پھُٹّبال دی کَۄماںتری پھَیڈریشن ’پھِیپھا‘ دے 211 دیش تے کھیتر مَیمبر ہن۔
اَۄرت سِیاݨپ اتے شکتی دا مُجسّما ہَے! اُسدے ہَۄسلے ہمیشا بُلںدّ رہے۔ ہَۄسلے دا سمبّںدھّ ہالاتاں اتے پْرستھِتِییاں نال ہُںدّا ہَے کِسے جَیںڈر نال نہِیں۔ اَۄرت آپݨی ذِںدّگی دَۄران پْرسُۄتی پِیڑاں جھلّݨ تۄں لَے کے آپݨے آپ نُۄں دُۄجَیلے درجے دی وِئکّتی ہۄݨ دی ہِیݨتا ورگے بہُت سارے چَیلںجّاں دا ساہمݨا کردی آ رہی ہَے۔ دُنِییا دے تکرِیبن ہر کھِتّے وِچ سدِییاں تۄں مرد ولۄں اَۄرت نُۄں پچھاڑݨ دی کۄشِش ہُںدّی رہی پر جِس بِیج نُۄں ذِیادا دبائِیا جاوے اُہ اُنّی ہی تِیبرتا نال دھرتی ’چۄں باہر پھُٹّ نِکلّدا ہَے؛ کئی وار تاں پتھّر دا سِینا پاڑ کے وی بڑی شان نال اُگّ آئُںدا ہَے۔ اَۄرت آپݨے ہَۄسلے بُلںدّ رکھّدِیاں٬ وِپرِیت پْرستھِتِییاں دا ساہمݨا کردِیاں٬ ہمیشا مرد دے برابر کھڑی ہۄئی۔ اجّ ’وُمَین اِمپاورمَیںٹ‘ دی گلّ کرنا پھَیشن جِہا بݨدا جا رِہَے پر اَۄرت تاں ہمیشا تۄں ہی سشکّت ہَے٬ مرد پْردھان سۄچ نیں ہی اُسنُۄں دبا کے رکھِّیا ہَے۔
کی کھبر سی جگّ تَینُۄں اِس تراں بھُلّ جائِگا
ڈاک نِت آئیگی تیرے ناں دا کھت ناں آئِگا
تُۄں اُسے نُۄں چُکّ لویںگا تے پڑھیںگا کھت دے واںگ
کۄئی سُکّا پتّا ٹُٹّ کے سردلاں تک آئِگا
رںگّ کچّے سُرکھِییاں ہۄوݨگِییاں اکھبار دِییاں
تیرے ڈُلّہے کھُۄن دی کۄئی کھبر تک ناں لائِگا
پِچھلے دِنِیں مَینُۄں دۄںہ تھاواں ’تے اِکّۄ دِن جاݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ پہِلی تھاں ’تے جا کے مانسِک نُۄں سکُۄن وی مِلِیا اتے سِجدا کرن لئی سِر وی جھُک گِیا۔ دُۄجی تھاں ’تے جاݨ اُپرںتّ من ڈاڈھا ہی پْریشان ہۄئِیا۔ اچّوی جِہی مہِسُۄس کِیتی٬ پر واپسی ’تے اُس تھاں دے گیٹ ’تے کھڑۄکے سکُۄن دے پل وی ہِسّے آئے۔ لگدا سی جِویں رام رَۄلھے اتے کنّ پاڑویں شۄر دے اِکّ کھُۄںجے وِچّ کۄئی پرِییاں دی بات پا رِہا ہۄوے۔
30 مارچ 2024 نُۄں مَینُۄں دۄ الگّ الگّ تھاواں ’تے ہۄ رہے سماگماں وِچّ جاݨ لئی ستِکار بھرِیا سدّا مِلِیا۔ پہِلا سدّا آل اِںڈِییا پِںگّلواڑا سُسائِٹی دی سںگّرُۄر شاخا دے پْربںدھّکاں ولّۄں شاخا دے 24ویں ستھاپنا دِوس وِچّ شامل ہۄݨ لئی سی اتے دُۄجا سدّا کالج وِچّ پْرۄپھَیسر وجۄں سیوا کر رہی دھِییاں ورگی رمن دے سںگّرُۄر تۄں پںدّراں کِلۄمِیٹر دُۄر پَیلیس وِچّ ہۄ رہی اُس دی شادی وِچّ شامل ہۄݨ دا سی۔
یادوِںدّر سِںگھّ بھُلّر نیں ہُݨ تکّ وارتک دِییاں پںجّ پُستکاں پںجّابی ماں بۄلی دی جھۄلی وِچّ پائیِیاں ہن٬ جِنہاں وِچّ دۄ سپھرنامے٬ یاترا سْری ہیمکُںٹّ ساہِب تے یاترا سْری ہذُۄر ساہِب٬ چُپّاں تِڑک پئیِیاں٬ جِںدّ دیش دے لیکھے اتے اِک بال سںگّْرہِ بال وںڈّݨ خُشبۄیاں شامل ہن۔ ’منہُ کُسُدھا کالِییا‘ چھیوِیں پُستک تے اُس دا پلیٹھا ناول ہَے۔ اِس ناول دا وِشا ڈیرِیاں وِچّ ہۄ رہے کُکرما سمبّںدھّی ہَے۔ گُرباݨی دے شبد:
گلی اسی چںگِّییا آچاری بُرِییاہ۔۔
منہُ کُسُدھا کالِییا باہِر چِٹوِییاہ۔۔
تیرے مہِلاں دے وِچّ-وِچّ وے٬ بابل ڈۄلا نہِیںئۄں لںگھّدا …
بابل میرا دیساں دا راجا٬ کۄئی نِںدّکے ناں جاوے …
تُۄں کِئۄں رۄویں بابل وے٬ جگّ ہُںدّڑی آئی …
بچِّیاں دی سپھلتا لئی اںکّاں دے نال رُچی٬ سِہت اتے مانسِک کھُشی وی بہُت ذرُۄری ہَے۔ اجۄکا یُگ مُکابلے اتے تیذی دا یُگ ہَے۔ سارے ماپے آپݨے بچِّیاں نُۄں پڑھائی وِچّ اگّے٬ جِیون وِچّ سپھل اتے سماج وِچّ ماݨیۄگ ستھان ’تے دیکھݨا چاہُںدّے ہن۔ اِسے کارن بچِّیاں اُتّے چںگّے اںکّ ہاسل کرن٬ مکابلیباذی پْرِیکھِیاواں دی تِیاری کرن اتے بھوِکھّ وِچّ اُچّے اہُدے پْراپت کرن دا دباء لگاتار ودھ رِہا ہَے۔ اِس دَۄران کئی وار کھیڈاں٬ ارام٬ رچناتمکتا اتے بچِّیاں دی آپݨی رُچی نُۄں اݨڈِٹھّا کر دِتّا جاںدا ہَے۔ وِدواناں دا منّݨا ہَے کِہ بچّے دا سروپکھّی وِکاس کیول کِتابی پڑھائی نال سمبھّو نہِیں؛ سِکھِّیا دے نال نال کھیڈاں٬ سبھِّیاچارک گتِیوِدھِییاں٬ نَیتِک مُلّ اتے جِیون-جاچ وی بچّے دی شکھسِیئت نِرماݨ وِچّ اہِم بھُۄمِکا نِبھائُںدے ہن۔ گھر اتے سکُۄل دا ماہَۄل بچّے دی سۄچ٬ آدتاں اتے بھوِکھّی دِشا اُتّے ڈُۄںگھا پْربھاو پائُںدے ہن۔
ڈا. گُربخش بھںڈّال کچّے تے پکّے دۄہاں ترہاں دے راہاں دا ’پاںدھی‘ ہَے۔ اُس دا اِہ سفر بِیاس درِیا دے کںڈھّے وسّے پِںڈّ بھںڈّال بیٹ تۄں آرمبھّ ہُںدّا ہَے۔ اِہ لمّا سفر دھالِیوال بیٹ٬ کپُۄرتھلا٬ جلںدھّر٬ گُرُۄسر سُدھار تے گُرُۄ کی کاںشی دا ’کچّا رستا‘ تَیء کرکے ہُشِیارپُر دی ’پکّی سڑک‘ تۄں ہُںدّا ہۄئِیا مُڑ کپُۄرتھلا جِتھّے اُہ 1970’وِیاں وِچّ ’پرَیپّ‘ (پْری-یُۄنِیورسِٹی) تۄں بی.اَیسّ. سی. تکّ وِدِیارتھی رِہا ہَے٬ وِچ وِدِیارتھِییاں نُۄں پھِذِکس پڑھائُݨ تۄں بائد کنیڈا دا ’ہوائی مارگ‘ پھڑھدا ہَے۔ 2003 وِچ کَینیڈا پہُںچّ برَیمپٹن دِییاں اخباراں ’پرواسی‘ تے ’کَینیڈِیئن پںجّابی پۄسٹ‘ وِچّ کمّ کرکے تھۄڑھا جِہا ساہ لَیݨ تۄں بائد لمّیں سفر دا اِہ ’پاںدھی‘ 2015 وِچ امرِیکا دے شہِر کلِیولَیںڈ نُۄں چلّ پَیںدا ہَے اتے اُتھّے اُڈِیک رہی کلِیولَیںڈ سٹیٹ یُۄنِیورسِٹی ’چ 40 سال بائد یُۄنِیورسِٹی دے وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائُݨ دا آپݨا سُنہِری سُپنا پُۄرا کردا ہَے۔
کِہڑا کِسے دی گلّ سُݨن نُۄں تِیار سی
اُتّر ہریک پْرشن دا اۄتھے کٹار سی
ہتھِیار بۄلدے سی تے شائِر خامۄش سن
رہِبر بھٹک گئے تے مسِیہا بِمار سی
کبراں 'چ چہِل پہِل سی٬ گلِییاں سی سُنِّییاں
سِوِیاں 'چ لۄ سی ہۄر ہر تھاں اںدھّکار سی
اُسدا نام رام گۄپال بلانا ہَے۔ تِنّ بھَیݨاں اتے تِنّ بھراواں وِچّۄں سبھ تۄں وڈّے اتے لاڈلے اِس وِیر دا جنم ہرِیاݨا دے ذِلہا پھتِہاباد دے پِںڈّ کَۄلگڑھ وِکھے پِتا دیسراج اتے ماتا پْرکاش بائی دی کُکھّۄں ہۄئِیا۔ اِس اݨبھۄل بال نیں آپݨے نِکّے-نِکّے پَیراں نال آپݨے گھر دے پُۄرے وِہڑے وِچّ اجے تُر کے وی نہِیں سی دیکھِیا کِہ تِنّ سال دی اُمر وِچّ ہی ہۄݨی ورت گئی تے بُکھار وِچّ اُسدِییاں لتّاں کھڑھ گئیِیاں۔ تھۄڑھا وڈّے ہۄݨ ’تے جدۄں اُسنُۄں آپݨی اِس ہالت دا اہِساس ہۄئِیا تاں اُسدے اںدّر اِکّ چِیس اُٹھّدی۔
بھارت دی اذادی دی لڑائی دے اِتِہاس وِچّ شہِید-اے-آذم بھگت سِںگھّ دا نام امر شہِیداں دی کتار وِچّ سبھ تۄں اُچّا ستھان رکھّدا ہَے۔ اُہ سِرپھ اِکّ بہادر کْراںتِیکاری ہی نہِیں سن٬ سگۄں دُۄردرشی چِںتّک٬ ترکشِیل لیکھک٬ سماجوادی وِچاردھارا دے سمرتھک اتے نَۄجواناں دے پْریرݨاشْرۄت وی سن۔ اُنہاں دا جِیون دیش دی اذادی٬ سماجِک برابری اتے منُکھّی مریادا لئی کِیتے گئے ادبھُت تِیاگ دی گاتھا ہَے۔
نشِیاں کارن لۄکاں دی ہالت ککھّۄں ہَۄلی اتے پاݨِیئۄں پتلی ہۄ گئی ہَے۔ پںجّاب دے پِںڈّے ’تے پئی نشِیاں رُۄپی گرد نیں رںگّلے پںجّاب دی وِلکھّݨتا نُۄں ہی گْرہِݨ لا دِتّا ہَے۔ پںجّاب دی اںدّاذن تِنّ کرۄڑ دی آبادی وِچّۄں 68.84% لۄک پِںڈّاں وِچّ رہِںدّے ہن۔ پِںڈّاں وِچّ تھاں تھاں کھُلّہے شراب دے ٹھیکِیاں نیں جِتھّے لۄکاں دی آرتھِکتا نُۄں بُری ترہاں کھۄرا لائِیا ہَے٬ اُتھّے ہی لُٹّاں-کھۄہاں٬ ٹھگِّییاں٬ نجائِذ کبذِیاں٬ بلاتکاراں٬ کتل اتے گھراں اںدّر بَیٹھِیاں ’تے ہی چلّ رہے ہتھِیاراں نیں پںجّابِییاں نُۄں ہِںسّک٬ جھُۄٹھے اتے شرارتی بݨاکے رکھّ دِتّا ہَے۔
میلے دا جیکر اکھّری ارتھ کِیتا جاوے تاں اِہ میل مِلاپ ہی بݨدا ہَے۔ پُراݨے سمِیاں وِچّ آواجائی سادھن سِیمِت سن٬ ہر تھاں پَیدل ہی جاݨا پَیںدا سی۔ دُۄجی گلّ٬ آرتھِک تںگّی وی سی۔ پَیسا بہُت سِیمِت سی۔ مِہنت بہُت کرنی پَیںدی سی۔ کیول وِیاہ سمیں ہی نویں کپّڑے پائُݨ دی کھُلّہ مِلدی سی۔ اِسے گھاٹ دی پُۄرتی لئی ہریک بھائیِچارے نیں میلے کرنے شُرُۄ کِیتے تاں جۄ کدے کدائیِں اُہ وی مِہنت بھری ذِںدّگی وِچّۄں کُجھ سماں کڈھّ آپس وِچّ ہسّ لَیݨء اتے کُجھ کھاݨ-پِیݨ دا وی انںدّ لَے سکݨ۔
سںسّار وِچّ بہُت سارے اِنسان آپۄ آپݨے کھیتراں وِچّ آپݨا یۄگدان پا رہے ہن پْرںتُّۄ کُجھ اجِہے مہان تے نِویکلی کِسم دے اِنسان ہُںدّے ہن٬ جِہڑے آپݨی وِدوتا دے انیکاں رںگّ بِخیردے ہۄئے آپݨے سماج دے سبھِئچار نُۄں امِیر کردے رہِںدّے ہن۔ اجِہے وِئکتِییاں وِچّ پںجّابی اتے سِکھّی دے مُدّئی گِیانی گُردِتّ سِںگھّ بہُ-پکھّی٬ بہُرںگّی٬ گِیانوان اتے پْربُدھّ وِدوان شامل ہن۔
سفرناما٬ ساہِت دا اِک مہتّوپُۄرن رُۄپ ہَے٬ جِس راہِیں لیکھک آپݨے سفر دے انُبھو بِیان کردا ہَے۔ پںجّابی ساہِت وِچّ سفرناما لِکھݨ دی پِرت بھائی کانہ سِںگھّ نابھا (پہاڑی رِیاست دا سفرناما) اتے لال سِںگھّ کملا اکالی (میرا وِلائِتی سفرناما) تۄں پائی منّی جاںدی ہَے۔ ناری لیکھکاواں وِچّۄں 1973 وِچ امْرِتا پْرِیتم نیں سفرنامے لِکھݨ دی پہِل کِیتی اُپرںتّ اجِیت کَۄر٬ دلِیپ کَۄر ٹِواݨا٬ سُکھوںتّ کَۄر مان٬ پْربھجۄت کَۄر٬ منجِیت کَۄر امْرِتسر آدِ بہُت سارِییاں لیکھِکاواں نیں وی سفرنامے لِکھے ہن۔ اِسے لڑی تہِت رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ نیں ’میرے پِتا دی کُرسی‘ نامک سفرناما لِکھ کے پںجّابی سپھرناما ساہِت وِچّ مُلّوان وادھا کِیتا ہَے۔
کئی سالاں تۄں کَینیڈا وِچّ رہِںدِّیاں ہتھلی پُستک ’میرے پِتا دی کُرسی: پاکِستان دی یاترا‘ دی لیکھِکا رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ نُۄں آرتھِک تںگّی والا تاں کۄئی مسلا نہِیں سی اتے کَینیڈا دی ناگرِک ہۄݨ کرکے ناں ہی پاکِستان دا پاسپۄرٹ پْراپت کرن وِچّ کۄئی دِکّت سی۔ اُنہاں دے پتی-دیو اُگھّے پںجّابی لیکھک ڈا. ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ اِس تۄں پہِلاں دۄ وار اِکلّے ہی پاکِستان جا وی آئے سن۔ اُہ آپݨی شرِیکے-ہیات رجوںتّ کَۄر نُۄں نال نہِیں سن لَے کے گئے٬ جِسدا اِس لیکھِکا نُۄں ڈاہڈا گِلہا وی ہَے۔ ’بہانا‘ پہِلی وار 2001 وِچّ فکھر ذماں ولّۄں لاہَۄر وِچّ کروائی گئی اُنہاں ولّۄں پہِلی آلمی پںجّابی کانفرںسّ وِچّ لیکھکاں نُۄں آپݨِییاں پتنِییاں نُۄں نال ناں لِجاݨ دا اتے پھِر دُۄسری وار ہرنیک سِںگھّ گھڑُۄںیاں ولّۄں کیول اُنہاں دا آپݨا (ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دا) ہی پاسپۄرٹ مںگّے جاݨ دا سی۔
جِںدّے نی اسِیں اجّ تیرے مہِمان٬
کھِڑِیا رہے تیرا باگ بگِیچا٬
جاگدے نَیݨ پراݨ
کُدرت نال کھِلواڑ کرنا منُکھّتا لئی سبھ تۄں وڈّی بھُلّ سابت ہۄ رہی ہَے۔ پِچھلے کُجھ سالاں وِچّ واپرِییاں کُدرتی آپھتاں-بھاری ہڑھ٬ بھِیانک گرمی دِییاں لہِراں٬ اچانک آئُݨ والے تُپھان اتے سۄکے سانُۄں سپشٹ سںدّیش دے رہے ہن کِہ جیکر اسِیں ہُݨ ناں جاگے تاں آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں لئی دھرتی رہِݨیۄگ نہِیں بچیگی۔
ہڑھاں دا کہِر: پںجّاب تۄں نِپال تکّ
2025 وِچّ بھارت نیں 334 دِناں وِچّۄں 331 دِن کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچّ اتّ دِییاں مَۄسمی گھٹناواں دا ساہمݨا کِیتا٬ جِس نال 4, 419 لۄکاں دی مَۄت ہۄئی اتے 17.4 مِلِیئن
جے چںگّی ترہاں نذر ماری جاوے تاں پِںڈّاں وِچّ پںچّائِتاں پُراتن سمِیاں تۄں ہی پِںڈّاں دی بھلائی لئی بݨائیِیاں جاںدِییاں سن۔ آذادی تۄں بائد 1959 وِچّ پںچّائِتی راج دی شُرُۄیات ہۄئی۔ سمیں سمیں 'تے اِہناں دے نِئم بدلدے رہے ہن۔ کدے کۄئی دھِر ودھّ مَیمبر جِتا کے آپݨا سرپںچّ چُݨ لَیںدی٬ کدے سرپںچّ وۄٹراں ولّۄں سِدھّے رُۄپ وِچّ چُݨے جاںدے۔
پِںڈّاں وِچّ پںچّائِتاں پِںڈّ دا وِکاس کرن لئی٬ پِںڈّ واسِییاں دی بھلائی لئی بݨائیِیاں جاںدِییاں ہن۔ پر اسل مُدّے تۄں ہٹ کے بتھیرا کُجھّ اجِہا ہُںدّا ہَے جۄ نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ پںچّائِتاں وِچّ اَۄرتاں لئی وی ر
گلّ ستمبّر 2020 دی ہَے۔ اُنہاں دِناں وِچّ مَیں سںگّرُۄر دے نشا چھڑائۄُ کیںدر دے نِردیشک وجۄں کمّ کر رِہا سی۔ نشئی مرِیذاں نُۄں ذِںدّگی دے کھلنائِک نہِیں سگۄں پِیڑت سمجھدِیاں اُہناں نُۄں دُیا اتے دوائی دے سُمیل نال مُکھّ دھارا وِچّ لِیائُݨ دے ہر سمبھّو یتن کِیتے جاںدے سن۔ دھرم٬ ساہِت اتے کِرت دے سںکّلپ نال جۄڑن کارن سارتھک نتِیجے ساہمݨے وی آ رہے سن۔ پںجّاب دے وکھّ-وکھّ ذِلہِیاں دے نال-نال گُیاںڈھی پْراںتاں دے نشئی مرِیذاں نیں وی نشا مُکت ہۄݨ لئی اِس نشا چھُڑائۄ کیںدر دی ڈھۄئی لئی ہۄئی سی۔ شام نُۄں ہر رۄذ یۄگا٬ مَیڈِیٹیشن اتے کَۄںسلِںگّ دی ذِمّیوا