नवंबर 15, 2026

writingDetail.created_by
By: उजागर सिंघ

डा. भगवंत सिंघ दी ‘सूफ़ीआना रहस्स अनुभूती’ विलख्खण खोजी पुसतक

डा. भगवंत सिंघ खोजी विदवान है। उह साहित दे अणगौले हीरिआं बारे खोज करके साहित दे खोजी विदिआरथीआं दा राह दसेरा बणदा जा रिहा है। इसे लड़ी विच्च उस वल्लों संपादित कीती पुसतक ‘सूफ़ीआना रहस्स अनुभूती’ है, जिहड़ी खोजारथीआं लई लाभदाइक साबत होवेगी। आम तौर ‘ते साहित दे तिंन रूपां नावल, कहाणी अते कविता बारे लिखिआ जा रिहा है। साहित दे इह रूप वी महत्तवपूरन हन, जो पाठकां विच्च दिलचसपी पैदा करदे हन प्रंतू खोज दे साहितक रूप नूं पहड़न अते लिखण विच्च विदवान उतनी गंभीरता नहीं विखा रहे। खोज साहित दे इतिहास नूं संभाल के रख्खदी है, जिस तों भविख दे विदवान अगवाई लैंदे हन।

डा.भगवंत सिंघ दी खूबी है कि उह अणगौले विदवाना दे रचे साहित दी खोज करके संभालण दा कंम कर रहे हन। इस पुसतक विच्च फ़कीर ईशवर दस दे साहितक योगदान बारे 26 वख्ख-वख्ख खेतरां दे प्रबुध्ध विदवाना दे लेख शामल कीते गए हन। इह पुसतक फ़कीर ईशवर दास दी समुच्ची साहितक देण जिस विच्च 9 पंजाबी कावि, 7 हिंदी कावि अते 9 अंगरेज़ी कावि पुसतकां बारे खोज भरपूर लेख हन। सूफ़ी परंपरा बाबा फरीद तों शुरू होई जो वरतमान समें तक्क प्रचलत है। अधिआतमक रहस्सवाद वी सूफ़ी मत तों ही शुरू हुंदा गिणिआं जांदा है।

उह धारमिकता दी वलग्गण नूं तोड़के मानववादी प्रचार करदे हन। धरम दे आपे बणे ठेकेदारां दी प्रवाह नहीं करदे। फ़कीर ईशवरदास दा रहस्सवाद वी उसे परंपरा नूं अग्गे तोरदा है। फ़कीर ईशवरदास वी इनसान नूं आपणी अंतहकरन दी आवाज़ नूं पछाणके सुणन दी प्रेरना दिंदा है। इस नूं सवै चेतना जां रूहानी जाग्रती वी किहा जा सकदा है। वरतमान समाज दा खोखलापण वी आपे नालों टुट्टण दा ही नतीजा है। फ़कीर ईशवरदास इस दी पछाण करके जीवन बसर करन दी ताकीद करदा है।

फ़कीर दीआं सारीआं रचनावां भावें पंजाबी, हिंदी अते अंगरेज़ी दीआं हन प्रंतू उह सारीआं ही अधिआतमिक रहस्सवादी हन। उनहां दी बोली ते शैली सरल अते सपशट है, जिहड़ी आम लोकां दे सौखिआं ही समझ विच्च आ जांदी है। इह रहस्सवाद इनसान दीआं नैतिक कदरां कीमतां नूं मज़बूत करदा है। उह समाजिक गिरावटां नूं आड़े हत्थीं लैंदा होइआ उनहां ‘ते तिख्खे विअंग करदा है। उसदा सारा कावि ही दारशनिक है। फ़कीर दीआं काफ़ीआं अते रुबाईआं बहुत सरल अते अधिआतमिक रहस्स दा बिहतरीन नमूना हन। इह सारा कुझ इस करके ही संभव होइआ कि फ़कीर ईशवरदास नें ज़िंदगी नूं नेड़िउं वेखदिआं अनुभव कीता कि साधना करनी ज़रूरी है। फिर उह जे.पी.ऐस.सिध्धू तों फ़कीर ईशवरदास तिआग दीआं अनेकां सथितीआं विच्चों लंघ के बणिआं। फिर उस नूं आतमबोध होइआ है। फ़कीर ईशवरदार सूफ़ीआन रहस्स दा ज़िकर करदा होइआ महिसूस करदा है कि मैं नूं तिआगण, आपणी ते संसार दी होंद नूं पहिचाण के प्रापत करना, तिआग दी मूरती, कट्टड़ता, संकीरणता, पाखंडां दे उलट हकीकत पसंद, सरल जीवन जिओण वाले, बाहरले विखावे नालों अंदर दी पवितरता वाले, सच्चाई ते सभ विच्च रब्ब मंनण वाले, ग़रीबी, आजज़ी, हलीमी, लाज, मिठ्ठत, निम्रता सूफ़ी रहस्स दे गुण हन। सूफ़ी अधिअतमवाद विच्च रहस्स अते आदरश दा सुमेल हुंदा है। रब्ब हर चीज़ विच्च है प्रंतू उस दा निसचत रूप नहीं। बिरहा वी सूफ़ीवाद दा हिस्सा है। फ़कीर ईशवरदास नें काफ़ीआं अते दोहे लिखे हन। उह आपणे कावि विच्च विअंग मारदे हन प्रंतू उनहां दा विअंग दुनीआंदारी तों उपर हुंदा है। उनहां नें प्रेरना गुरूआं, संतां, भगतां तों लई है। उह रब्ब नाल सिध्धा रसता जोड़दा है। उस नूं इलाही सिरजणा दा अनुभव है। उस नें आपणे विच्चों विशे-विकारां नूं दूर कीता होइआ है। उनहां दी रचना तों पता लग्गदा है कि उनहां पहिलां इनसानीअत नाल पिआर कीता तां ही रब्ब नूं प्रापत करन विच्च सफल होइआ है। उह सूफ़ी परंपरा विच्च रौशन चिराग है। उह बेबाकी नाल लिखदा है। फ़कीर दी रचनां दा इखलाकी पख्ख वी विलख्खण है, उह खुद वी उचे सुच्चे इखलाक दा मालक है। इखलाक दी सरवोतमता उस दीआं रचनावां विच्च विखाई दिंदी है। उह मज़हबां दीआं वलग्गणा तों बाहर है। मानववादी कीमतां दा मुद्दई ते इनसानी धोखिआं दा विरोधी बणके निखरिआ है।

‘सूली चहड़े नां मुड़दे’ कावि संग्रहि गूहड़े रहस्सवादी रंग विच्च रंगिआ होइआ है। आधुनिक पंजाबी कावि परंपरा विच्च उस नें सूफ़ी शाइरी मुड़ सुरजीत कीती है। उस दी शबदावली विच्च विरसा घुलिआ-मिलिआ है। उह सूफ़ी कावि धारा दा अलंबरदार है, इउं लग्गदा है उह भविख ‘च सूफ़ी कावि दा सूरज बणके चहड़ेगा। उस दी कविता इनसान नूं इको रब्ब दी होंद ते मनुख्ख नूं बांदर टपूसीआं नाल तुलना दिंदे होए सरल भाशा विच्च लिखदे हन:

बांदरा छड्ड टपूसीआं इक उही सार।

रब्ब-राम-खुदा इकहो, परवरदिगार।

फ़कीर नें हर मनुख्ख नूं रब्ब दा रूप, रब्बी लिव लई बंदगी, बंदगी लई मुरशद अते साधना दी लोड़ कही है। फ़कीर दीआं काफ़ीआं अते रुबाईआं विच्चों पंजाबी मिट्टी दी ख़ुशबो आउंदी है। उस नें माइआवादी संसार विच्च सच्ची सुच्ची रूह ते निरोल सच्च नूं पेश करके नवीं पीहड़ी दा मारग दरशक बणिआं है। धरम दे ठेकेदारां दी फैलाई संकीरणता बारे लिखदा है:

किते मंदर-मसजिद किते गिरजा, गुरदुआरे, गल्लीं ख़ून-बहाउंदे,

किते कोई मुद्दा किते लभ्भ मुद्दा, बेमुद्दा लड़दे-लोकां लड़ाउंदे,

काफ़िर हक्क नां फड़दे, हत्थ फड़दे ‘दूई’ दे मूए-बीमारां दे।

इसे तरहां लिखदे हन बक्करिआं नूं हलाल करन दी थां ख़ुद बक्करा बणो:

गल वढ्ढ, ख़ुद नूं कहिण हलाली, सीस तली रख्ख कोई नां आउंदा,

अल्लाह राम दे बणन दा बेली।

प्रभू नाल संजोग ते वियोग दोहां प्रसथितीआं दा प्रभावशाली ढंग नाल वरणन कीता है। इशक मिज़ाज़ी तों इशक हकीकी दे सफर नूं दरसाइआ है। उनहां हक्क सच्च परमारथ नूं रुबाईआं राहीं मुकती दा इको इक राह प्रेम दरसाइआ है। ‘मैं होइआ मसत कलंदर’ पुसतक दीआं 108 काफ़ीआं विच्च परमातमा तक्क पहुंचण दा तरीका दस्सिआ है। असल विच्च फ़कीर ईशवरदास दी समुच्ची रचना सूफ़ी मत्त दे रहस्समई अनुभव नूं ज़ुबान दिंदी है, इस दे नाल ही सूफ़ीअन मसती नूं अनुभव करवाउण दी समरत्था रख्खदी है। सिरजनां ज़िकर तों फ़िकर भाव सिमरन तों चिंतन तक्क दा सफर साकार करदी है। उनहां दी कावि सिरजना राजनीतक विवसथा दे कूड़ उते संकेतक किंतू प्रंतू करदीआं हन। रब्ब नूं सारे करम कांडां तों परहे दरसाउंदीआं हन। ज़िंदगी दी सचाई नूं साद मुरादे सरल ढंग प्रगटाउंदीआं होईआं समाजिक सरोकारां दी प्रोहड़ता करदीआं हन।

150 पंनिआं, 350 रुपए कीमत वाली इह पुसतक मालवा रिसरच सैंटर पटिआला (रजि) राहीं ‘यूनीसटार बुकस प्राईवेट लिम’ नें प्रकाशत कीती है।

***