नवंबर 18, 2026

writingDetail.created_by
By: सुखजीत सिंघ चहिल

पंजाब दिवस: संघरश दी विरासत, ज़िंमेवारी दा दिन

1 नवंबर पंजाबी कौम लई इक्क आम तारीख नहीं है, इह उस लंमे संघरश दी याद है जिस राहीं पंजाबी भाशा, पंजाबी सभ्भिआचार अते पंजाबी लोकां नूं आपणा वख्खरा सूबा मिलिआ। 1 नवंबर 1966 नूं भाशाई नींह ’ते अजोका पंजाब होंद विच्च आइआ; इसे करके इह दिन पंजाब दिवस जां पंजाबी सूबा दिवस वजों मनाइआ जांदा है।

भाशा लई लाइआ गिआ मोरचा

पंजाबी सूबा मोरचा केवल नकशे दीआं लकीरां बदलण दी मंग नहीं सी, इह उह लहिर सी जिस विच्च पंजाबी बोलण वालिआं नें आपणी मां-बोली दे सनमान, सभ्भिआचारक पछाण अते राजनीतक हक्कां लई अवाज़ बुलंद कीती। उस दौर विच्च भाशा सिरफ बोल-चाल दा साधन नहीं सी; इह इक्क कौम दी होंद, इज़्ज़त अते भविख्ख दा सवाल सी। इह संघरश सालां तक चल्लिआ। इस विच्च कई पीहड़ीआं नें हिस्सा लिआ अते बहुत सारे लोकां नें कैद, सज़ावां अते कुरबानीआं सहिण कीतीआं। उनहां दी मंग साफ सी कि पंजाबी भाशी इलाकिआं नूं अजिहा सूबा मिले, जित्थे पंजाबी सरकारी भाशा, सिख्खिआ दा माधिअम अते लोकां दी सांझी पछाण बणे।

1966: पंजाब दा पुनरगठन

1 नवंबर 1966 नूं पंजाब पुनरगठन कानूंन तहित पंजाब दा पुनरगठन होइआ। इसदे सिट्टे वजों हरिआणा अते हिमाचल प्रदेश वख्ख सूबे बणे, जदों कि पंजाबी भाशी इलाकिआं नूं पंजाबी सूबे दा दरजा मिलिआ। इह फैसला इतिहासक ज़रूर सी पर इह बिलकुल सहिज नहीं सी। चंडीगहड़ दा मुद्दा, पंजाबी भाशी इलाकिआं दी शमूलीअत अते पाणीआं दी वंड वरगे सवाल अज्ज वी पंजाब दी सिआसी बहिस दा हिस्सा हन। इस लई पंजाब दिवस केवल उतसव नहीं; इह उनहां अधूरे सवालां नूं दुबारा विचारन दा मौका वी है।

संघरश दी असल विरासत

पंजाब दिवस दी सभ तों वड्डी विरासत इह सिख्खिआ है कि लोकां दी इज़्ज़त अते पछाण लई संघरश कदे विअरथ नहीं हुंदा। पंजाबी सूबा मोरचे नें साबत कीता कि जदों लोक आपणी भाशा, सभ्भिआचार अते हक्कां लई इकठ्ठे हुंदे हन तां सिआसी ताकतां नूं उनहां दी गल्ल सुणनी पैंदी है। पर इह विरासत सिरफ यादां विच्च सांभी नहीं रख्खी जा सकदी। हर पीहड़ी नूं इस नूं आपणे समें दे संदरभ विच्च नवें सिरिओं समझणा पैंदा है। अज्ज दा संघरश सरहद्दां दा नहीं सगों रुज़गार, सिख्खिआ, सिहत, खेती दी आरथिकता अते नौजवानां दे भविख्ख दा संघरश है।

पंजाबी भाशा दी चुणौती

पंजाबी सूबे दी सथापना दा केंदरी अधार पंजाबी भाशा सी। इस लई इह दिवस सानूं इह वी पुछ्छण लई मजबूर करदा है कि की असीं आपणी मां-बोली नूं उह थां दे रहे हां, जो उसदा हक्क है। अज्ज शहिरी जीवन विच्च अंगरेज़ी अते हिंदी दा प्रभाव वध रिहा है। बच्चे घर विच्च पंजाबी बोलदे हन, पर सकूली पहड़ाई, नौकरी दे मौकिआं अते सोशल मीडीआ विच्च उनहां दी पहिली तरजीह होर भाशावां बण रही है। इह किसे दा दोश नहीं, पर इक्क चितावणी ज़रूर है। पंजाबी नूं जिऊंदा रख्खण लई सिरफ भाशण काफी नहीं। घरां विच्च पंजाबी बोलणा, बच्चिआं नूं पंजाबी साहित पहड़ाउणा, सकूलां विच्च पंजाबी दी गुणवत्ता सुधारना, पंजाबी किताबां खरीदणा अते डिजिटल मीडीआ ’ते पंजाबी विच्च लिखणा; इह सारे छोटे कदम भाशा दे भविख्ख नूं मज़बूत कर सकदे हन।

सूबा सरकार दी ज़िंमेवारी

पंजाब दिवस सरकार लई वी मुलांकण दा दिन होणा चाहीदा है। सरकारी प्रोगरामां, इशतिहारां अते तसवीरां नाल इह दिन मनाउणा सौखा है; औखा कंम है लोकां दी ज़िंदगी विच्च सकारातमक तबदीली लिआउणा। सूबा सरकार नूं इस मौके ठोस तरजीहां देणीआं चाहीदीआं हन:

सकूलां अते सरकारी दफतरां विच्च पंजाबी दी प्रभावशाली वरतों नूं उतशाहित करना।

नौजवानां लई सथानक रुज़गार दे नवें मौके पैदा करना, तां जो परवास दा दबाअ घटे।

खेती दी आरथिकता नूं मज़बूत करना ते किसानां दी आमदन सुरख्खिअत करना।

सिहत सेवावां, सिख्खिआ ते समाजिक सुरख्खिआ नूं सूबे दे हर कोने तक पहुंचाउणा।

पंजाबी सूबा मोरचे दे इतिहास नूं सिरफ जशन वजों नहीं, सगों नागरिक सिख्खिआ वजों वी सांभणा।

पंजाबीअत दा अरथ

पंजाबीअत केवल पंजाबी बोलण नाल नहीं बणदी। इस विच्च मिहनत दी इज़्ज़त, मिहमान-नवाज़ी, बहादरी, सांझ अते विरोध दी परंपरा शामल है। पंजाब दी धरती नें किसान, मज़दूर, सिपाही, कलाकार, विदवान अते परवासी पैदा कीते।

पंजाबी सभ्भिआचार दी शकती उसदी विभिंनता विच्च है। भंगड़ा अते गिध्धा, सूफी कावि, गुरबाणी दी गंभीरता, लोक-गीत, पंजाबी सिनेमा, खेतीबाड़ी अते परवासी पंजाबीआं दी मिहनत; इह सारे रंग मिल के पंजाब दी पछाण बणाउंदे हन। इस विभिंनता नूं सवीकारना ही असल पंजाबीअत है।

अग्गे दा राह

पंजाब दा भविख्ख उदों सुरख्खिअत होवेगा जदों इसदे नौजवानां नूं आपणे सूबे विच्च भविख्ख दिसेगा। इस लई सिख्खिआ, सिहत, रुज़गार अते खेती नूं सिआसी नाअरिआं तों उप्पर उठा के नीती दे केंदर विच्च लिआउणा ज़रूरी है।

इसे तरहां पंजाबी भाशा नूं सिरफ भावुकता दा विशा नहीं, सगों आधुनिक गिआन, टैकनौलोजी अते रुज़गार दा माधिअम बणाइआ जाणा चाहीदा है। जदों पंजाबी नौजवान आपणी भाशा विच्च सोच सकणगे, लिख सकणगे अते रुज़गार दे नवें मौके पैदा कर सकणगे; पंजाब दिवस दी असल जित्त उदों होवेगी।

इस पंजाब दिवस उत्ते सानूं इह याद रख्खणा चाहीदा है कि सूबा मिलणा संघरश दा अंत नहीं सी; इह इक्क नवीं ज़िंमेवारी दी शुरूआत सी। पंजाबी भाशा नूं जिऊंदा रख्खणा, पंजाब नूं खुशहाल बणाउणा अते अगली पीहड़ी लई माणमत्ती विरासत छड्डणा; इही अज्ज दी सच्ची शरधांजली है।

*    *    *    *    *