अक्टूबर 04, 2026

writingDetail.created_by
By: डा. सुखदेव सिंघ झंड, बरैंपटन

भंडाल बेट तों कलीवलैंड : डा. भंडाल दा कच्चे पक्के राहां दा सफ़र

डा. गुरबख़श भंडाल कच्चे ते पक्के दोहां तरहां दे राहां दा ‘पांधी’ है। उस दा इह सफ़र बिआस दरिआ दे कंढे वस्से पिंड भंडाल बेट तों आरंभ हुंदा है। इह लंमा सफ़र धालीवाल बेट, कपूरथला, जलंधर, गुरूसर सुधार ते गुरू की कांशी दा ‘कच्चा रसता’ तैअ करके हुशिआरपुर दी ‘पक्की सड़क’ तों हुंदा होइआ मुड़ कपूरथला जित्थे उह 1970’विआं विच्च ‘परैप्प’ (प्री-यूनीवरसिटी) तों बी.ऐस्स. सी. तक्क विदिआरथी रिहा है, विच विदिआरथीआं नूं फिज़िकस पहड़ाउण तों बाअद कनेडा दा ‘हवाई मारग’ फहड़दा है। 2003 विच कैनेडा पहुंच बरैंपटन दीआं अख़बारां ‘परवासी’ ते ‘कैनेडीअन पंजाबी पोसट’ विच्च कंम करके थोहड़ा जिहा साह लैण तों बाअद लंमें सफ़र दा इह ‘पांधी’ 2015 विच अमरीका दे शहिर कलीवलैंड नूं चल्ल पैंदा है अते उत्थे उडीक रही कलीवलैंड सटेट यूनीवरसिटी ‘च 40 साल बाअद यूनीवरसिटी दे विदिआरथीआं नूं पहड़ाउण दा आपणा सुनहिरी सुपना पूरा करदा है। विदिआरथीआं नूं पहड़ाउण ते ख़ुद लिखण पहड़न दा उस दा इह सफ़र बा-दसतूर जारी रहिंदा है। तां ही इस पुसतक दे मुख्खबंद विच उघ्घे-लेखक दरशन बुट्टर नें उस नूं ‘जीवन-राहां दा पुख़ता पांधी’ आखिआ है।

डा. भंडाल अती संवेदनशील लेखक है अते उस दी इह संवेदनशीलता उस दीआं इस तों पहिलां छपीआं 5 कावि-पुसतकां, 14 वारतक पुसतकां ते इक्क सफ़रनामा ‘सुपनिआं दी जूह कैनेडा’ विच बाख़ूबी झलकदी है। विगिआन सबंधी उस दीआं दो किताबां डा. कुलवंत सिंघ थिंद नाल सांझीआं हन। इस हिसाब नाल इह पुसतक ‘कच्चे पक्के राह’ सवै-जीवनी दे रूप विच डा. भंडाल दे जीवन ते साहितक सफ़र नूं बाख़ूबी दरसाउंदी होई उस दी तेईवीं पुसतक है।

पुसतक दे मुढ्ढले दो अधिआए डा. भंडाल वल्लों आपणे माता-पिता दी निघ्घी याद नूं समरपित कीते गए हन। पहिले अधिआए ‘मां! तैनूं दस्सणा सी’ विच्च उह भाशा विभाग पंजाब वल्लों उस नूं ‘परवासी पंजाबी साहितकार ऐवारड’ मिलण बारे छे साल पहिलां इस दुनीआं नूं अलविदा आख चुक्की आपणी मां दे रू-ब-रू हुंदा हुंदिआं सोचदा है कि मां नूं भावें अख्खरां ते ऐवारडां बारे कुझ्झ वी गिआन नहीं सी पर उस नें इस इनाम बारे सुण के किंना ख़ुश होणा सी। उस दे कहिण अनुसार “मां भावें कोरी अनपहड़ सी पर उह आपणे अधूरे सुपनिआं दी पूरती आपणे बच्चिआं ‘चों वेखदी सी अते इनहां दी पूरती लई उनहां नूं प्रेरित करदी सी। घर दी वंड-वंडाई समें आपणे बच्चिआं नूं सुरख़्ख़िअत आल्हणा देण लई उस नें किवें घाटे विच्च रहि के पिंड विचला घर लै लिआ सी अते इस दी इक्क कोठड़ी नूं शरीकां वल्लों लगाइआ गिआ जिंदरा पेकिआं तों पैसे लिआ के खुल्ल्हवाइआ सी।“ (पंना-12)

दूसरे अधिआइ ‘बाप बिनां पुत्त कीहने कहिणा’ विच डा. भंडाल आपणे बाप नूं बड़ी शिद्दत नाल याद करदा है। उह 2019 दीआं गरमीआं विच्च तिंन महीने लई जा के उस दे नाल रहि के उस दे दिल दीआं गल्लां सुणन दा प्रोगराम बणाउंदा है पर इस दौरान ही अचानक छोटे भरा दा फ़ोन आउंदा है कि बाप दे दिमाग़ दी नाड़ी फट गई है अते उह उसनूं जलंधर हसपताल लै के जा रहे हन। इह सुण के भंडाल दे मन ‘ते की गुज़रदी है, इह तां ओही जाणदा है। उह अगले दिन ही सवेरे सत्त वजे दी फलाईट लै के पतनी ते वड्डी बेटी नाल दिल्ली अते अग्गों कैनेडा तों ओसे दिन दिल्ली पहुंची छोटी भैण दे नाल जलंधर पहुंच जांदा है।

हसपताल दे आई. सी. यू. विच्च ‘कौमा’ दी हालत विच्च अहिल्ल पए बाप नूं वेख के उसदे लई किआस करना मुशकल हो जांदा है कि रोज़ाना साईकल चला के तिंन मील दूर गुरदुआरे जाण वाला, कविंटल कणक दी बोरी पिठ्ठ ‘ते टिका चुबारे तों लक्कड़ दी पौड़ी ‘ते पैर धरदिआं होइआं हेठां जा के गड्डे ‘ते रख्खण वाला ते थक्के होए बळद दा जूळा आपणे मोढिआं ‘ते धर कई मील चल्लण वाला उस दा बाप इंज बेसुध्ध ते निढाल पिआ होवेगा। उस दा खब्बा पासा बिलकुल निरजिंद होइआ होवेगा। पर इह तां हकीकत सी जिस तों मुन्नकर नहीं होइआ जा सकदा। बाप दे सज्जे हत्थ विच्च कदे कदे माड़ी जिही हरकत हुंदी है जो उस दे चल्लदे साहां दी हामी भरदी है। पर डा. भंडाल दीआं नज़रां विच्च:

नबज़ दा चल्लणा

साहां दा निरंतर आणा-जाणा

नक्क राहीं जांदी तरल ख़ुराक

गुलूकोज़ दी तिप्प-तिप्प

सज्जे हत्थ दा हिल्लणा

ते कदे-कदे अख्ख दा झपकणा

जीवन नहीं हुंदा (पंना – 36)

बाप दी सिहत विच्च कोई सुधार नां हुंदा वेख के डाकटर उस नूं घरे लिजा के सेवा करन दा मशवरा दिंदे हन। टरेंड नरस लग्गी होई गुलूकोज़ दी डरिप्प, आकसीजन ते होर मैडीकल सहूलत दा पूरा ख़िआल रख्खदी है पर हफ़ते बाअद 31 मारच 2019 नूं बाप नूं धुर-दरगाहों इस संसार तों जाण दा सद्दा आ जांदा है। उस दीआं असथीआं नूं बिआस दरिआ दे हवाले करके अते अंतम रसमां पूरीआं करदिआं डा. भंडाल नूं बाप बारे लिखी आपणी कविता दे बोल याद आउंदे हन :

मां दी मौत तों बाअद
पहिली वार पिंड आइआ हां
घर दे जीअ
पीर दी दरगाह ‘ते गए होए नें मैं इकल्ला सिमरतीआं ‘च
गवाच जांदा हां
पैरां दी बिड़क
मेरी नम-चुप्प नूं तोड़दी है
नंगे पैरीं घर वड़दा बाप
बोझे ‘चों अंब कढ्ढ
मैनूं दिंदिआं कहिंदा है :
“मैनूं पता सी तूं आइआ होवेंगा
तैनूं खूह वाले बूटे दे अंब बहुत पसंद हन
अज्ज इक्क अंब लभ्भा सी
लै फहड़, चूप लै।“ ते मैं बाप दे झुरड़ीआं भरे
कंबदे हत्थों अंब फहड़दिआं सोचदा हां …
मां दी मौत तों बाअद
मेरा बाप
मां वी बण गिआ है। (पंना : 47-48)

अगले दो-तिंन अधिआवां विच डा. भंडाल आपणे पिंड ते आपणे घर नूं मिलणा लोचदा है उह बूहे-बारीआं तों विरवे आपणे चुबारे नूं याद करदा है जो कदे उस दा ‘सटड्डी-रूम’ ते ‘बैड्ड-रूम’ हुंदा सी। आपणे सकूल दे दिनां नूं चितवदा है, किवें उह सवेरे बाप नूं खेतां विच रोटी दे के सकूल पहुंचदा सी। ते अध्धी छुट्टी वेले घर आ के डंगरां नूं नळका गेड़ के पाणी डाहुंदा सी। मिडल सकूल दे आपणे उसताद उघ्घे कवी हरभजन हुंदल नूं याद करदा है जो उस नूं अंगरेज़ी पहड़ाउंदे रहे सन ते उनहां वरगे ही मिहनती अधिआपकां चंनण सिंघ, रतन चंद ते अयुध्धिआ दास नूं चेते करदा है। बोरीआं ते तप्पड़ां वाले सकूलां तों प्राइमरी ते मिडल तक्क पहड़ाई करन तों बाअद साडे मित्तर भंडाल नें नौवीं ते दसवीं नवें-नवें अप्पगरेड होए हाई सकूल धालीवाल बेट तों कीती ते फिर पिंड दे पहड़े-लिखे नौजुआन जरनैल सिंघ भंडाल दी योग अगवाई विच्च रणधीर कालज कपूरथला विच गिआरहवीं जमात ‘परैप्प’ दे नान-मैडीकल गरुप्प विच्च दाख़ला लै लिआ। मैट्रिक ‘च चंगे नंबर आउण करके दाख़ला तां आसानी नाल मिल गिआ पर पहड़ाई दा माधिअम अंगेरेज़ी विच्च होण कारन इह पहड़ाई मुशकल लग्गी
ते इस तों डरदिआं आरटस गरुप्प लै लिआ। पर आसान पहड़ाई दी इह ‘मौज’ बहुता चिर नां माणी जा सकी, किउंकि महीने कु बाअद ही इक्क दिन भंडाल दे मामा जी हैड्डमासटर पिआरा सिंघ पड्डा हुरां दे अचानक कालज आ जाण ‘ते उनहां दे सख़त हुकम “गुरबख़श, जेकर अग्गे पहड़ना है तां साइंस ही पहड़नी है, नहीं तां फहड़ आपणा बसता ते पिंड जा के बाप नाल हळ दी जंघी फहड़ ते वाही कर”, नें उसनूं मुड़ साइंस वल्ल मोड़ दित्ता।

इत्थे ही डा. भंडाल साहिब दी ज़िंदगी विच्च नवां मोड़ आउंदा है जदों उह दुचित्ती, अंगरेज़ी मीडीअम ते महीने तों वी वध्ध समां लंघण करके मुड़ आरंभ होई साइंस दी पहड़ाई पिछ्छे पै जाण करके ‘परैप्प’ विच्चों फेल्ह हो जांदा है जिस दे नतीजे बारे पता उस नूं आपणे बाप दे नाल खेतां विच्च रूड़ी खिलारदिआं लग्गदा है। इह सुण के बाप दीआं अख्खां विच्च आए होए हंझू जिनहां नूं उह बाहर नहीं आउण दिंदा,
गुरबख़श भंडाल नूं बहुत वड्डा सुनेहा दिंदे हन ते उह उत्थे अग्गों सख़त मिहनत करन दी ठाण लैंदा है। नतीजे वजों, अगले साल बहुत वधीआ नंबर लै के इत्थों बी.ऐस्स.सी. ते अग्गों पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला तों ऐम्म. ऐस्स. सी. मैरिट सकालरशिप प्रापत करके करदा है। इस सारे ब्रितांत नूं इस पुसतक दे अहिम अधिआइ ‘फेल्ह होण दा वरदान’ विच्च बाख़ूबी बिआनिआ गिआ है।

डा. भंडाल दा अगला इमतिहान ऐम्म.ऐस्स.सी. तों बाअद नौकरी लभ्भण ते इस नूं जारी रख्खण लई हुंदा है। कुझ समां बेरुज़गार रहिण पिछ्छों खालसा कालज सुधार विखे रैगूलर समझी जाण वाली लैक्कचरार दी नौकरी मिलण ‘ते उस दे जीवन दा सफ़र मसां ही रवां होण लग्गदा है कि इक्क तों दो साल कीती गई उस दी ‘प्रोबेशन’ नूं नज़रअंदाज़ करदिआं होइआं कालज दी प्रबंधकी कमेटी दे अख्खड़
प्रधान बखतावर सिंघ वल्लों उस नूं दो होर प्रोफ़ैसरां नूं नौकरी तों फ़ारग कर दित्ता जांदा है। मुड़ बेरुज़गार हो जाण कारन कई उस नूं बी.ऐड्ड. करके सकूल मासटर बणन दी सलाह दिंदे हन, पर उह आपणे सिरड़ ‘च साबत रहिंदिआं लाइलपुर खालसा कालज जलंधर अते डी.ए.वी. कालज हुशिआरपुर विच साल-छे महीने वालीआं ऐडहाक नौकरीआं करके आपणी जीवन-गड्डी नूं अग्गे तोरदा
है।

इत्थे इह वेखण वाली गल्ल है कि जित्थे बखतावर सिंघ वरगा कालज दी कमेटी दा कुरख़्ख़त प्रधान उस दी जीवन-गड्डी नूं लीहों उतारदा है, उत्थे इस कालज विच्च रहे डा. भंडाल दे सहिकरमी रहे प्रोफ़ैस्सर हरभजन सिंघ दिओल अते गुरू कांशी कालज दे प्रिंसीपल डा. हरबंत सिंघ वरगे नेक इनसान उस दी इस डक्को-डोळे खांदी गड्डी नूं मुड़ लीहे पाउण विच्च उस दी मदद करदे हन। पंजाब पबलिक सरविस कमिशन दे मैंबर हुंदिआं डा. हरभजन सिंघ दिओल भंडाल दी सरकारी कालजां लई प्रोफैसर दी चोण विच्च अहिम योगदान पाउंदे हन। पहिली नियुक्कती सरकारी कालज हुशिआरपुर विच्च हुंदी है जित्थे उस नूं डा. जगतार, डा. दीदार, डा. प्रितपाल महिरोक ते कहाणीकार जसवंत सिंघ विरदी वरगे
सुहिरद प्रोफ़ैसरां दा साथ ते सहियोग मिलदा है। रणधीर कालज कपूरथला विच्च होई बदली उस दी इस जीवन-गड्डी नूं फिर ‘रवां’ तोरदी है।

इत्थे ही उस नूं गुरू नानक देव यूनीवरसिटी अंम्रितसर विच बी.ऐस्स.सी. ते ऐम्म.ऐस्स.सी. विक्क इक्क साल जूनीअर रहे आपणे पिआरे मित्तर डा. कुलवंत सिंघ थिंद दी निगरानी विच्च पारट-टाईम पीऐच्च.डी. करन दा आपणा सुपना पूरा करन दी सुझ्झदी है। उह कालज तों किसे किसम दी कोई छुट्टी लए बग़ैर शनीवार ते ऐतवार बाकाइदा अंम्रितसर जा के यूनीवरसिटी दे फ़िज़िकस विभाग दीआं लैबारटरीआं विच्च आपणी खोज नाल सबंधित तजरबे दिल ला के करदा है अते इनहां दे नतीजे आपणे निगरान दोसत डा. थिंद नाल विचारदा है। पंजां सालां दी खोज दे आधारित जित्थे यूनीवरसिटी कानवोकेशन विच्च लाल गाऊन पा के पीऐच्च.डी. दी डिगरी लैण दी आपणी सध्धर पूरी करदा है जो घरेलू आरथिक तंगी कारन पंजाबी यूनीवरसिटी पटिआला दे प्रो. खुराना दे सुहिरद मशवरे दे बावजूद अधूरी रहि गई सी। डा. भंडाल दे जनूंन दी हद्द तक्क पहुंची पीऐच्च.डी. दी इह डिगरी उस नूं भारत दी किसे यूनीवरसिटी विच्च विदिआरथीआं नूं पहड़ाउण ते खोज करन विच्च तां सहाई नहीं हुंदी, पर अमरीका दी कलीवलैंड सटेट यूनीवरसिटी विच इह उस नूं ‘प्रोफ़ैस्सर’ दा रुतबा दिवाउण विच्च भरपूर योगदान पाउंदी है।

डा. भंडाल बहुत मिहनती ते सिरड़ी है। यूनीवरसिटी विच्च पहड़ाउण दे नाल-नाल उस दीआं साहितक किरतां अख़बारां ते रिसालिआं दा लगातार शिंगार बणदीआं रहिंदीआं हन। अमरीका दे अख़बार ‘पंजाब टाईमज़’ विच उस दा आरटीकल हर हर हफ़ते बा-काइदगी नाल छपदा है। उस दीआं कवितावां ते वारतक दीआं पुसतकां दा ज़िकर पहिलां हो चुक्का हां। उस दी कविता तां रसदाइक है
ई, पर उस दी वारतक विच्चों वी कावि-मई झलक मिलदी है। लहिंदे पंजाब दे ओरीऐंटल कालज लाहौर दी प्रिंसीपल ते पाकिसतान दी झंग यूनीवरसिटी दी वाईस-चांसलर डा. नाबीला रहिमान दा इस बारे कहिणा है, “भंडाल साहिब, तुसीं तां नसरी-नज़म लिखदे हो।“ (पंना-162)

डा. भंडाल दी वारतक ते कविता विच्च नदीआं दे वहिंदे पाणीआं दी रवानी है। उस कोल शबदां दा अथाह भंडार है। रचनावां विच शबद आपणे आप ‘किर-किर’ पैंदे हन। उस दा अधिआपन ते लिखण-पहड़न दा सफ़र बा-दसतूर जारी है। इस पुसतक विच्च उसदा आपणा कथन है, “हाले तां मैं हरफ़ां दी जूह विच्च जोगी वाळा होकरा लाउणा है। शबदां विच्च अरथां दे दीवे जगाउणे नें ते ख़ुद नूं
कोरे वरकिआं ‘ते फ़ैली अजिही इबारत दे सपुरद दे करना है जो कदे इबादत बणन दे काबिल हो सके।“ (पंना-165)

रब्ब करे! उस दा इह ‘सफ़र’ निरविघन चल्लदा रहे। नाले हुण इस वेले उह पंजाब दे ‘कच्चे पक्के राहां ‘ते नहीं चल्ल रिहा, सगों अमरीका दे ‘फ़रीवेज़’ (कैनेडा दे ‘हाईवेज़’) ‘ते सपाट दौड़ रिहा है। इनहां देशां विच्च किहड़ी कंम तों सेवा-मुकती दी कोई बंदिश है। अस्सी-अस्सी, नब्बे-नब्बे साल दे प्रोफ़ैसर यूनीवरसिटीआं विच पहड़ा रहे हन। प्रमातमा डा. भंडाल नूं लंमीं आयू ते तंदरुसती बख़शे। … ते उस दा इह ‘कच्चा पक्का सफ़र’ इंज ही जारी रहे।

***