प्रिंसीपली तों रिटाइर हो के मैं 7 महीने कैनेडा ते पंज महीने पंजाब `च बिताउंदा आ रिहां। उहदा कारन है मेरे वड्डे पुत्तर दा रुज़गार पंजाब विच होणा ते छोटे दा कैनेडा `च। मेरा पासपोरट भारती है ते रहाइशी कारड कैनेडीअन। कैनेडा `च पंजाब तों आए बहुते बाबिआं दी इहो सथिती है। असीं गरमीआं `च कैनेडा आ जांदे हां ते सरदीआं `च पंजाब चले जांने आं। मैं 2001 तों हुण तक 26 पत्तझड़ां वेख लईआं। पंजाब दीआं बहारां वी माणीआं नें ते कैनेडा दीआं पतझड़ां वी। अकतूबर `च इथों दी पतझड़ दे किआ कहिणे! उहदे बदलदे रंग वेख के कौण ऐ जो कुदरत दे बलिहारे नां जावे? मूंहों आमुहारे बोल निकलणगे, सुभान तेरी कुदरत!
कैनेडा दी पत्तझड़ दे नज़ारे बेहद्द हुसीन हुंदे नें। छहिबर लग्ग जांदी ऐ रंगां दी। कुदरत दी रंगली लील्हा! पतझड़ दे रंग बहार दे रंगां नूं वी मात पा दिंदे नें। रंगां दा जलौअ वी चहड़दे तों चहड़दा, शोख तों शोख ते सोहणे तों सोहणा। मैं अकतूबर दीआं शामां नूं छिपदे सूरज दी लाली `च पारकां ते रख्खां दीआं पहीआं `ते सैर करदां तां रुख्खां/झाड़ीआं उत्ते अते हेठां धरती `ते रची रंगां दी अपार लील्हा वेखदां। अनेक रंग हुंदे नें पत्तिआं, झाड़ीआं, फलां-फुल्लां, घाह-फूस, रुख्खां-बूटिआं ते आले-दुआले रंग वटा रही बनसपती दे। हैरानी हुंदी ऐ ऐने रंग! खहड़-खहड़ वेखीदै ते वेख-वेख तुरीदै। कुदरत दे बलिहारे जाईदै। खिड़ण वेले तां रंगां नें टहिकणा ही होइआ, इह तां मुरझाउण लग्गे वी टहिकदे नें!
धरती दे रंग वेखदिआं कदे-कदे निगहा अंबर वल्ल वी उठदी ऐ। अंबर `च तैरदीआं तित्तर-खंभीआं बद्दलीआं कदे बग्गीआं, कालीआं ते कदे सांवलीआं हो जांदीआं नें। कदे सूरज दी लिशकोर `च संतरी भाअ मारदीआं। लग्गदै जिवें बद्दलीआं दीआं कंनीआं नूं गुलानारी गोटा-किनारी लग्गी होवे। उडदे पंखेरीआं दे खंभ पल-पल रंग वटाउंदे लग्गदे नें। कदे काले, चिट्टे, केसरी ते कदे कपाही दिसदे हन। कदे उघ्घड़वें, मध्धम, निख्खरे ते कदे घसमैले। हेठां रुख्खां ते वेलां `ते रंग खेडदे नें, उत्ते बद्दलां अते पंछीआं दे खंभां `ते रंग कलोलां करदे नें।
मैनूं पंजाब दे धरत-द्रिश वी चेते आउण लगदे नें। रंग वटाउंदी प्रकिरती मैनूं हमेशां सरशार करदी रही ऐ। पंजाब दीआं पैलीआं दे रंग वी कमाल दे नें। दूर-दिसहद्दिआं तक झोनिआं दी हरिआवल दा लहिलहाउणा, बंबीआं दीआं चांदी-रंगीआं धारां दा वहिणा, चरहीआं दी वाशना, बाजरे दे गुंदवें सिट्टे, मक्कीआं दे बुंबलदार बावू, हरे भरे लूसण, बरसीम, गिल्ली मिट्टी दी महिक, सुनहिरी कणकां दा झूंमणा ते सूरजमुखी दे फुल्लां दा दगदे सुनहिरे रंगां नाल मूंह विखाउणा मैनूं कदे नहीं भुल्लिआ। सरवहां दे पीले फुल्लां दी बहार दा आपणा रंग है ते तिलां दे चिट्टे अते अलसी दे अलसाए फुल्लां दा आपणा। तदे तां लोक गीत जुड़िआ: नणद चल्ली मुकलावे अलसी दे फुल्ल वरगी। मैं वी कदे सिरे दे शौंकी अथलीट महिंदर सिंघ गिल्ल दे रेखा चित्तर दा नां ‘अलसी दा फुल्ल’ ही रख्खिआ सी।
मैनूं उह द्रिश मुड़-मुड़ दिखाई दिंदे नें जदों टिब्बिआं तों दी छिपदा संधूरी सूरज किसे रुख्ख दे दुसांग उत्ते ठोडी रख्ख के झात करदा ते सवेरसार सुनहिरी किरनां दा छट्टा दिंदा फिर हाज़र हो जांदा। उहदीआं लिशकदीआं किरनां विच्च कणकां दे हरे कचूर पत्तिआं नाल लटकदे त्रेल तुपके अनेकां रंगां `च चमकदे। कदे उह हीरे मोती बण जांदे ते उनहां `च पईआं सत्तरंगीआं पींघां दे हुल्हारे नच्चदे दिसदे। नहाते धोते पत्तिआं `ते मोर दी धौण ते कलगी वरगी सावी-सुनहिरी भाअ लिशकदी। लवीआं कणकां तोतेरंगी शनील दी भाअ मारदीआं। सूरज दी लिशकोर विच्च इह भाअ मेरे नाल-नाल तुरी जांदी।
पंजाब तों कैनेडा आ के जदों मैं कैनेडा दी पतझड़ दे अनंत रंग वेखण लग्गा हां तां कुदरत दे होर वी बलिहारे जाण नूं जीअ करदै। बाबे दी बाणी वी कहिंदी है: बलिहारी कुदरत वस्सिआ, तेरा अंत नां जाई लख्खिआ। एथे किसे उच्चे थां खहड़ के हेठां पसरीआं रख्खां ते ढलवाणां `ते झात मारदां तां रंगां दी दिवाली जगदी जापदी ऐ। अनेक रंगां दीआं फुल्लझड़ीआं चल्लदीआं मलूम हुंदीआं। रंगां दी आतशबाज़ी, उपर आकाश `च नहीं धरती `ते हो रही लग्गदी ऐ। कदे-कदे मैं रुख्खां बूटिआं ते फुल्लां झाड़ीआं कोल खहड़ के उनहां दे रंग निहारदा हैरान हुंनां कि कुदरत नें एने रंग बखशे किथों नें? किहा जांदै कि काला, चिट्टा, हरा, लाल ते नीला मुख्ख रंग हन। ओलंपिक खेडां दे झंडे `ते वी इनहां रंगां दे ई चक्कर परोए नें। इह वी किहा जांदै कि सारे रंग इनहां दे घुलण मिलण `चों ही निकले हन। ते उह एने रंग बण गए नें कि गिणती ही कोई नहीं। हर बोली `च इनहां रंगां दे वख्ख-वख्ख नां रख्खे गए नें। रंगां दी शनाख़त करन `च पंजाबी बोली वी किसे तों घट्ट नहीं।
सैर करदा मैं वेखदां किसे पत्ते/पत्ती, फल/फुल्ल ते झाड़/झाड़ी दा रंग सुरमई है, किसे दा अंगूरी, किसे दा दाखी, किसे दा अंबरी ते किसे दा कथई। कोई बलंभरी है, कोई दालचीनी, कोई मूंगीआ, कोई फिरोज़ी ते कोई अंडरई। किसे दा गुलाबासी, दूधीआ, राणी कलर, करीम कलर, कच्चा पीला, पक्का पीला, शबनमी, संदली, लूसणी, लाखा, सावा, बग्गा, बूरा, चितकबरा, मटमैला, घसमैला ते कोई अरबी ऐ। किसे दा रंग मोरपंखीआ, गुलमोहरी, याकूती ते किसे दा शरबती!
खिलरे पत्तिआं ते खिड़े फुल्लां दीआं पत्तीआं दे रंग, फलां दे रंग, राह जांदिआं नूं रोकदे नें। किते गूहड़े रंगां दे पक्के फल दिसदे नें ते किते हलके रंगां दे कच्चे फल। किसे फल दा रंग अनारी है, बदामी, बिसकुटी, गाजरी ते किसे दा संतरी। मधरीआं झाड़ीआं नूं लग्गे मल्हिआं दे बेरां वरगे निक्के सुरख़ फल खाण नूं जीअ करदै। संधूरी अंबीआं वरगे रत्ते सेब लग्गे हुंदे नें। कदे-कदे तोड़ वी बहीदै। झाड़ीआं दे पत्ते भावें निक्के हुंदे नें पर उनहां दे रंगां दा वी अंत नहीं। टाहणीओं टुट्ट के तां उह होर ही रंग वटा लैंदे नें। किसे दा पत्ती दा रंग मोतीआ, बडमोतीआ, कद्दूमोतीआ, कपूरी, घिउकपूरी, किसे दा पिआज़ी ते किसे दा हवापिआज़ी। शाम नूं कई सज्जण उंज ही हवापिआज़ी होए मिलदे नें!
कैनेडा दा राजरुख्ख मेपल ट्री ऐ। मेपल दा पत्ता कैनेडा दे राशटरी झंडे `ते अंकित ऐ। कैनेडा `च उंज वी मेपल रुख्खां दी भरमार ऐ। रुख्ख भावें कोई वी ऐ पत्ते उहदे मेपल वरगे ही लग्गदे नें। पत्तझड़ `च मेपल दे पत्ते वी अनेक रंग वटाउंदे नें। मेपल जदों हरिआ भरिआ होवे तां तोतेरंगा हुंदै जिनहां `च तोते लुक वी सकदे नें। इहदे पत्ते कदे तरबूज़ीआ, बैंगणी, जामणी, महिंदीरंगे, नसवारी ते कदे लाजवरी रंगां `च रंगे जांदे नें। पत्तझड़ दी रुत्ते पत्ते ते फुल्ल, रुख्खां ते बूटिआं उत्ते ही रंग वटाउंदे रहिंदे नें। रुख्ख इंज लग्गदे नें जिवें रंग बरंगीआं चीनी/जपानी छतरीआं ताणीआं होण। जदों पतझड़ पत्ते झाड़न `ते आउंदी ऐ तां पत्ते धरती `ते डिग्ग के होर वी रंग वटाउंदे नें। धरती `ते डिग्गे पए पत्तिआं ते फुल्ल-पत्तीआं `ते झात मारीए तां इउं लग्गदै जिवें रंगीन फुलकारीआं विछा रख्खीआं होण। उनहां `च असमानी रंग वी हुंदे नें, सरहों-फुल्ले वी, ऊदे वी, मोरपंखीए वी, गिद्दड़रंगे वी ते घुग्गीरंगे वी। किसे पत्ते दा रंग काशनी हुंदै, भगवां, गेरूआ, गुलानारी, उनाभी, जामणी, गुलाबी, कबूतरी ते किसे दा किरमची।
इक्क दिन बद्दल छाए होए सन। मैं बारी `चों बाहर वेखिआ, अंबर सुरमई/सलेटी होइआ पिआ सी। गूहड़े बद्दलां `ते कालों फिरी होई सी। बद्दल खिंडे तां चुफेरे चिट्टा/सफैद चानण हो गिआ। सूरज दीआं धुपीलीआं किरनां नाल बनसपती दे रंग फिर जग पए। पौणां `च वी जिवें महिकां घुल गईआं होण। लग्गा जिवें हवा बारीआं `चों बण ठण के लंघदी होवे। मैनूं बारी `चों अंबर दे असमानी रंगां हेठां बनसपती दे किधरे जोगीआ, अंबरसीआ, गाजरी, लसूड़ीआ, नाशपाती ते किधरे काशनी रंगां दे दरशन होए। सुक्की भोइं दाखी ते खाकी जिही सी। छंभ दा पाणी भावें सांवला सी पर झील दा पाणी नीला ते निरमल सी। फुहारिआं `चों चांदीरंगे, तांबेरंगे ते सोनरंगे पाणी दीआं बुछाड़ां पै रहीआं सन। धुप्प गोरी सी ते छां सांवली। लंम सलंमीआं झाड़ीआं हरीआं चुंनीआं लई घुंड कढ्ढी खहड़ीआं सन। पत्तिआं `च टहिक सी, फुल्लां `च महिक।
कैनेडा दीआं चार रुत्तां `चों सभ तों सखत रुत्त सरदी दी गिणी जांदी ऐ। बाहर निकलदिआं हड्ड पैर ठरन लग्गदे नें। उदों बारीआं `चों बाहर बरफ़ां दा सफ़ैद रंग दिसदै जां सुक्के रुख्खां ते नंगीआं टाहणीआं दा भूरा भूसला। रंग बहार `च उगमदे नें ते गरमीआं `च पक्कदे नें। बहार सोहणी ऐ ते गरमी सुखावीं। पर पतझड़ वी किसे तों घट्ट नहीं। तदे तां शुरू `च किहा सी कि कैनेडा दी पतझड़ दे नज़ारे वी हुसीन हुंदे हन। कहिण वाला तां इह वी है कि साडी मां बोली पंजाबी `च रंगां दे नां रख्खण वालिआं दे वी किआ कहिणे! रंगां दे सौ कु नां तां रख्खे ही गए नें ते होर वी रख्खे जा रहे नें। मैं कैनेडा दी पत्तझड़ नूं सिर निवाउंदा हां जिस नें मैनूं मेरी मां-बोली पंजाबी दे भुल्ल रहे रंग मुड़ चेते करा दित्ते नें।

