نشِیاں کارن لۄکاں دی ہالت ککھّۄں ہَۄلی اتے پاݨِیئۄں پتلی ہۄ گئی ہَے۔ پںجّاب دے پِںڈّے ’تے پئی نشِیاں رُۄپی گرد نیں رںگّلے پںجّاب دی وِلکھّݨتا نُۄں ہی گْرہِݨ لا دِتّا ہَے۔ پںجّاب دی اںدّاذن تِنّ کرۄڑ دی آبادی وِچّۄں 68.84% لۄک پِںڈّاں وِچّ رہِںدّے ہن۔ پِںڈّاں وِچّ تھاں تھاں کھُلّہے شراب دے ٹھیکِیاں نیں جِتھّے لۄکاں دی آرتھِکتا نُۄں بُری ترہاں کھۄرا لائِیا ہَے٬ اُتھّے ہی لُٹّاں-کھۄہاں٬ ٹھگِّییاں٬ نجائِذ کبذِیاں٬ بلاتکاراں٬ کتل اتے گھراں اںدّر بَیٹھِیاں ’تے ہی چلّ رہے ہتھِیاراں نیں پںجّابِییاں نُۄں ہِںسّک٬ جھُۄٹھے اتے شرارتی بݨاکے رکھّ دِتّا ہَے۔ شراب کارن ہی جِتھّے کِرتِییاں دے ہکّاں اُتّے دِن دِہاڑے ڈاکا پَے رِہا ہَے٬ اُتھّے ہی گھراں وِچّ ستھّراں ’تے اِہ سوال وی دھُکھ رہے ہن کِہ اِہ کِہۄ جِہا وِکاس ہَے جِسنے منُکھّی چَین کھۄہ کے لۄرِییاں نُۄں وِرلاپ وِچّ اتے کہِکہِیاں نُۄں کِیرنِیاں وِچّ بدل دِتّا ہَے۔ پِںڈّاں وِچّ ہر رۄذ اںدّاذن 2-3 نشئیِیاں دے سِوے بلݨے٬ 18-20 رۄذانا تلاک دے کیس درج ہۄݨے٬ رۄذانا اَۄستن 16 دُرگھٹناواں وِچّۄں 11 مَۄتاں ہۄݨِییاں اتے 18-20 ماپِیاں دا آپݨی اَۄلاد نُۄں چلّ-اچلّ جائِداداں تۄں بیدخل کرن دِییاں کھبراں نال اُداس پںجّاب دی تسوِیر ساڈے ساہمݨے آ جاںدی ہَے۔ دُنِییاں نُۄں جِیݨ-تھِیݨ دا چجّ سِکھائُݨ والا اِہ کھِتّا اجّ نَیتِکتا٬ سداچار٬ اُچّ آدرش٬ سہِݨشِیلتا اتے شرافت تۄں سکھّݨا نذر آ رِہا ہَے۔ شراب دی ادھِک ورتۄں کارن ہی بہُت سارے پںجّابی نکارا٬ نِکمّے٬ لاپْرواہ٬ وہِشی٬ کمذۄر اتے مانسِک تݨاء دا شِکار ہۄݨ دے نال نال اُۄرجا اتے رچناتمِک پْرتِبھا نُۄں وی نشٹ کر رہے ہن۔ شراب کارن ہی شرابِییاں ولّۄں پتنِییاں ’تے ہۄ رہے تشدّداں وِچّ وی لگاتار وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ اںدّاذن 84% شرابِییاں دِییاں پتنِییاں وِدھواواں ورگا جِیون بتِیت کردِییاں آپݨے آپ نُۄں ناں جِئُںدِیاں وِچّ اتے ناں ہی مرِیاں وِچّ شامل سمجھدِییاں ہن۔

دُۄجے پاسے شراب نال جُڑے سنئتی گھراݨِیاں نیں اَۄرت نُۄں اِکّ وستُۄ وجۄں پْریۄگ کرکے اِشتِہارباذی راہِیں اُسدا چِیر ہرن کِیتا ہَے۔ ’پںجّابݨ رس بھری‘, ’ہِیر سَۄمپھی‘, ’جلوا‘ آدِ شراب دِییاں بۄتلاں دے ناں رکھّکے اُنہاں نیں اَۄرت دا مذاک اُڈائِیا ہَے جِہڑی اَۄرت نشِیاں کارن سِوِیاں دے راہ پئے پُتّ دی چِںتّا وِچّ پِںجّر ہۄ گئی ہَے۔ سجّ وِیاہی دُکھِیاری کُڑی شرابی پتی تۄں پۄٹا پۄٹا دُکھی ہۄ کے سِرجے سُپنِیاں دی مَۄت وِران اکھّاں نال ویکھ رہی ہَے۔ بھلا اُس اَۄرت دی شراب سنئت ولّۄں نُمائِش لگاکے اُس نال کۄجھا مذاک نہِیں کِیتا جا رِہا؟ شراب اتے ہۄر مارُۄ نشِیاں کارن بلاتکار دِییاں وارداتاں وِچّ 33%, اگوا اتے اُدھالݨ دِییاں وارداتاں وِچّ 18%, لُٹّاں کھۄہاں وِچّ 27%, سنّہ لائُݨ دِییاں گھٹناواں وِچّ 21% دا وادھا ہۄݨا بہُت ہی چِںتّا والی گلّ ہَے۔ پِچھلے ستاراں سالاں وِچّ بِیئر دی کھپت وِچّ 209%, اںگّریذی شراب دی کھپت وِچّ 147% اتے دیسی شراب دی کھپت وِچّ 97% دا وادھا ہۄݨا پںجّاب دی ’ترکّی‘ دی مُۄںہ بۄلدی تسوِیر ہَے۔ شراب پںجّاب سرکار ولّۄں مانتا پْراپت نشا ہَے۔ شراب دی کھپت راہِیں 10 ہذار کرۄڑ رُپئِیا اِکٹھّا کرکے اُس پَیسے راہِیں پںجّاب دے وِکاس دا دائوا کرنا ہاسۄہِیݨی گلّ ہَے۔

درئسل شراب کارن پِںڈّاں دی ہالت اِس ترہاں دی بݨی ہۄئی ہَے:

پِںڈّاں وِچّ رہے ناں ایکے

تھاں تھاں٬ گلی گلی وِچّ ٹھیکے۔

بںدّا جِہڑے پاسے ویکھے

رںگّ گُلابی ہُںدّا ہَے۔

ہُݨ تاں آتھݨ ویلے

سارا پِںڈّ شرابی ہُںدّا ہَے۔

شراب کارن لۄکاں دی ترسیۄگ ہالت نُۄں ویکھکے سںگّرُۄر دِییاں چار سماج سیوی شکھسِیئتاں اگّے آئیِیاں۔ اِنہاں شکھسِیئتاں وِچّ ڈا. اے.اَیسّ. مان٬ مۄہن شرما٬ بلدیو سِںگھّ گۄسل اتے پْرہِلاد سِںگھّ شامل ہن۔ پںجّاب پںچّائِتی راج اَیکٹ 1994 دی دھارا 40 اے ادھِین اُنہاں ولّۄں پںجّاب دِییاں پںچّائِتاں نُۄں پْریرنا دے کے آپݨے آپݨے پِںڈّ وِچّ شراب دے ٹھیکے ناں کھۄلہݨ لئی متے پوائُݨے شُرُۄ کر دِتّے۔ اُنہاں ولّۄں شراب دے ٹھیکِیاں وِرُدھّ متے پوائُݨ دی لہِر سمُچّے پںجّاب وِچّ پھَیل گئی۔ آبکاری وِبھاگ نُۄں اُنہاں دا اِہ سارتھِک اُپرالا وِہُ واںگ لگِّیا۔ آبکاری کمِشنر ولّۄں متے پائُݨ والِییاں پںچّائِتاں نُۄں چںڈِّیگڑھ آپݨے دپھتر وِچّ بُلاکے متے واپس لَیݨ دے نال نال متِیاں وِچّ کۄئی ناں کۄئی نُکس کڈھّ کے متے ردّ کرنے شُرُۄ کر دِتّے۔ پھِر وی اِہ سِرڑی یۄدھے پںجّاب دے 632 پِںڈّاں وِچّ شراب دے ٹھیکے بںدّ کروائُݨ وِچّ سپھل ہۄ گئے سن۔ اِس سمبّںدھّ وِچّ اُنہاں نُۄں ہائی کۄرٹ دی شرن وی لَیݨی پئی۔ پر دُۄجے پاسے جِہڑے پِںڈّاں وِچّ شراب دے ٹھیکے بںدّ ہۄئے٬ اُنہاں پِںڈّاں وِچّ نیڑے تیڑے پِںڈّاں نال سمبّںدھِّت شراب دے ٹھیکیداراں نیں ویلے کُویلے شراب دی سپلائی شُرُۄ کر دِتّی۔ ہرِیاݨے وِچّۄں 800 رُپئے پْرتی شراب دی پیٹی لِیاکے 1000 رُپئے پْرتی پیٹی وی بلَیک وِچّ وِکݨی شُرُۄ ہۄ گئی۔ سرکار ولّۄں بلَیک وِچّ وِکدی شراب نُۄں ناں رۄکݨ کارن ٹھیکے بںدّ کرن والی مُہِمّ دم تۄڑ گئی۔

اِس ترہاں ہی اِکّ ہۄر سماج سیوک ہرمن سِدھُّۄ نیں راشٹری اتے راج مارگاں ’تے کھُلّہے شراب دے ٹھیکِیاں وِرُدھّ ہائی کۄرٹ دا سہارا لَیںدِیاں دلِیل دِتّی کِہ اِس نال دُرگھٹناواں وِچّ وادھا ہُںدّا ہَے۔ ہائیِکۄرٹ نیں شراب دے ٹھیکے راشٹری اتے راج مارگاں تۄں دُۄر کرن دے آدیش جاری کر دِتّے۔ راشٹری مارگاں ’تے تاں اِنہاں ہُکماں دی پالݨا ہۄ گئی پر پںجّاب دے راج مارگاں ’تے بہُت سارے ٹھیکے پھِر وی کھُلّہے رہے۔ شْری سِدھُّۄ ولّۄں رِوائیِذڈ پٹِیشن پائُݨ ’تے 30.11.2015 نُۄں ماݨیۄگ ادالت ولّۄں اِہ کہِ کے سرکار نُۄں پھِٹکار لائی کِہ جیکر سرکار نُۄں شراب راہِیں مالِییا اُگراہُݨ دا لالچ ہَے تاں پھِر سکتّریت وِچّ وی شراب دا ٹھیکا کھۄلہ دِتّا جاوے۔

پںجّاب دِییاں ہر لۄک سبھا اتے وِدھان سبھا دِییاں چۄݨاں وِچّ جِتھّے وائدے اتے دائوِیاں دی گلّ کرکے سِیاسی آگُۄ ترہاں ترہاں دے شبذباگ وِکھائُںدے ہن اُتھّے ہی وۄٹراں نُۄں بھرمائُݨ لئی نشے٬ کھاس کرکے شراب دِییاں پیٹِییاں پِںڈّ دے مۄہتبر وِئکتِییاں دے گھر پہِلاں ہی رکھّ دِتِّییاں جاںدِییاں ہن۔ پںجّاب دے 12581 پِںڈّاں وِچّ مُفت دی وںڈّی اِس شراب کارن جیکر اِکّ پِںڈّ وِچّ 25 نویں شرابی پَیدا ہۄ جاݨ تاں اںدّاذن تِنّ لکھّ نویں نشئیِیاں دی پھَۄج کھڑھی ہۄ جاویگی۔ اٹھاروِیں لۄک سبھا دِییاں ہۄ رہِییاں چۄݨاں وِچّ سُۄجھوان اتے سُچیت لۄکاں نیں اِس نائرے راہِیں اواذ بُلںدّ کِیتی ہَے:

ناں لئۄ بۄتل٬ ناں لئۄ نۄٹ٬

چںگّے لۄکاں نُۄں پاوۄ وۄٹ۔

راجنِیتِک لۄکاں نُۄں گمبھِّیر ہۄ کے اِہ وی سۄچݨا چاہِیدا ہَے کِہ وِکاس نِرا گلِییاں نالِییاں٬ درواذے٬ سڑکاں٬ پُل٬ پھلائیِئۄور بݨائُݨ نال نہِیں ہُںدّا٬ جیکر اِسدی ورتۄں کرن والے ہی نشِیاں کارن سِوِیاں دے راہ پَے گئے٬ پھِر بھلا اجِہے وِکاس دی اہِمِیئت ہی کی ہَے؟ بہُ-پکھّی اتے بہُ-پرتی سمسِّیاواں وِچّ گھِرے پںجّاب دی ستھِتی اِس ترہاں دی ہَے جِویں گُبارا اݨگِݨت سُۄئیِیاں دی نۄک ’تے ٹِکِیا ہۄئِیا ہۄوے۔ سانُۄں گمبھِّیر ہۄکے چِںتّن کرن دی لۄڑ ہَے کِہ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ نیں 1801 تۄں 1839 تک راج کردِیاں پْراںت دا سروپکھّی وِکاس کِیتا۔ بھلا اُنہاں ولّۄں شراب دے ٹھیکے کھۄلہکے پںجّاب دا وِکاس کِیتا گِیا سی؟ جیکر گُجرات٬ منِیپُر٬ مِذۄرم٬ ناگالَیںڈ٬ بِہار٬ کیںدر شاست پْردیش لکشدِیپ وِچّ پُۄرن شراب بںدّی ہۄ سکدی ہَے تاں پںجّاب وِچّ کِئۄں نہِیں؟

*  *  *  *  *