جدۄں کدے روائِتی تِئُہار دا دِن آئُںدا ہَے٬ اسِیں آپݨے وِرسے نُۄں سمبھّالݨ دی گلّ کرن لگدے ہاں۔ آم سدھارن منُکھّ شائِد وِرسے لپھذ دا پُۄرا اتے سہی ارتھ وی ناں جاݨدا ہۄوے پھِر وی اُہ روائِت دی پالݨا کردا ہۄئِیا جاݨے-اݨجاݨے آپݨے سماجِک وِرسے نُۄں ذِںدّا رکھّدا ہَے۔ سماجِک وِرسا سارے سماج دا ساںجھا ہُںدّا ہَے۔ اِسدا کِسے دی امِیری گرِیبی٬ سماجِک رُتبے آدِ نال کۄئی سمبّںدھّ نہِیں ہُںدّا پھِر وی اِس ’تے ہکّ جِتائُݨ ویلے جماتی سۄچ دا رںگّ چڑھ ہی جاںدا ہَے۔ اسِیں آپݨے وِرسے دی وی شْریݨی وںڈّ کر لَیںدے ہاں ... اجِہا ہُںدّا ہی سماجِک شْریݨی وںڈّ کرکے ہَے۔

دُۄسرا٬ نِجّی وِراست ہُںدّی ہَے٬ جِسدا سمبّںدھّ نِجّ نال ہُںدّا ہَے۔ اِس بارے سِرپھ اِنا کہِݨا ہی کاپھی ہَے کِہ امِیر منُکھّ آپݨِییاں آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں لئی دھن دَۄلت دے نال نال کُجھ پرِوارک پرمپّراواں وی چھڈّ جاںدا ہَے؛ گرِیب آدمی آپݨے پِچھّے بھُکھّمری٬ کرذا٬ گُلام مانسِکتا٬ بِماری آدِ آپݨے بچِّیاں لئی وِراست دے رُۄپ وِچّ چھڈّ جاںدا ہَے۔ اِس وِراست دا گھیرا پرِوار تک سِیمِت رہِںدّا ہَے۔

تِییاں دا تِئُہار چلّ رِہا ہَے۔ اِہ پْرتکھّ دِکھائی دے رہی ساڈی ساںجھی سماجِک وِراست ہَے۔ اکھبار دِییاں کھبراں مَینُۄں میرے پِںڈّ دا بچپن یاد کروائُںدِییاں ہن٬ جِس نُۄں رۄذی رۄٹی دِییاں مجبُۄرِییاں نیں پِںڈّۄں دُۄر مہانگراں وِچّ رہِݨ کرکے بھُلا ہی دِتّا سی۔ تِییاں دے دْرِش میرے من دے چِتّرپٹ تے اُبھّرن لگدے ہن۔

ساوݨ مہِینے لمبّی جھڑی لگدی سی۔ کدے کدے تاں ساوݨ دا پُۄرا مہِینا مِیںہ پَیںدا رہِںدّا٬ کچّے گھر چۄݨ لگدے۔ پُۄرا مہِینا تِییاں دا تِئُہار منائِیا جاںدا۔ گِلّے بالݨ نال دھُکھدِییاں اگّاں اتے سںدھّارے لئی گُلگلے٬ مٹھِّییاں٬ مالہ پُۄڑے تلے جاںدے٬ کھِیر بݨدی۔ اجّ کلّہ واںگ بِسکُٹ نہِیں بݨدے سن۔ کھیتاں وِچّ لہِلہائُںدِییاں مکّی٬ باجرا٬ جوار٬ مُۄںگی دِییاں پھسلاں٬ ٹِبِّیاں ’تے مُۄںگپھلی٬ پِیلے٬ چِٹّے٬ ہلکے گُلابی کپاہ دے پھُلّ مَۄسم اتے واتاورݨ نُۄں مہِکا دِںدّے سن۔ نِکّی نِکّی کݨی دا مِیںہ تِییاں دے تِئُہار اُتّے اجِہا رںگّ بنّہدا کِہ سہیلِییاں دی مِلݨ-تاںگھ ودھا دِںدّا۔ ہر وِیاہی کُڑی پِںڈّ آئُݨ لئی اُتاولی رہِںدّی۔ پْراہُݨے تُرہلے والِییاں پگّاں بنّہ٬ گل سۄنے دے کَیںٹھے پا٬ تیڑ چادرا سجا اتے پَیرِیں تِلّے دی جُتّی پا کے سہُرِیں آئُںدے۔ پِںڈّ وِچّ گلّاں ہُںدِّییاں ... بئی پْرَۄہݨا تاں پھلاݨے لاݨے دَے۔ گھراں دی چھتّاں ’تے مںجّے جۄڑ کے اُنہاں ’تے لائُڈ سپِیکر بنّہے ہُںدّے جِس ’تے وجّدے توے (رِکارڈ) دی اواذ ... کَیںٹھے والا آ گِیا پْرَۄہݨا٬ مائے نِیں تیرے کمّ ناں مُکّے‘ کنّی گُۄںجݨ لگدے۔ دِن ڈھلدے ہی پِںڈّ دی شام رںگِّین ہۄݨی شُرُۄ ہۄ جاںدی۔ ... مَیں کِسے اُماد وِچّ انںدِّت ہۄ اُٹھّدا۔

ساڈے پِںڈّ دے چار پںجّ درواذے ہُںدّے سن اتے ہر درواذے تۄں کُجھ وِتھ ’تے ٹۄبھا ذرُۄر ہُںدّا سی۔ پِںڈّ دے ٹۄبھِیاں ’تے دْرکھتاں دے جھُںڈّ ہُںدّے سن۔ تِییاں دِییاں رَۄݨکاں اِنہاں ٹۄبھِیاں ’تے ہی لگدِییاں سن۔ ساڈے والے پاسے ٹۄبھے ’تے بڑا وڈّا پِپّل ہُںدّا سی۔ اُسدے مۄٹے تݨِیاں ’تے رسّے بنّہ کے پِیںگھ بݨا لئی جاںدی سی۔ وِیاہِییاں-کُیارِییاں پِیںگھاں جھُۄٹدِییاں٬ گِدھّے پائُںدِییاں٬ دھمال پائُںدِییاں٬ گِیت گائُںدِییاں ... آ جا نݨدے جھُۄٹ لَے٬ پِیںگھ ہُلارے لَیںدی۔ دۄںہ کُڑِییاں دی جۄڑی اجِہا سںتُّلن بݨائُںدی کِہ پِیںگھ اسمان نال چھُۄہݨ لگدی۔ دیکھݨ والِیاں نُۄں ڈر لگِّیا رہِںدّا کِہ کِتے رسّا ناں ٹُٹّ جاوے جاں سںتُّلن ناں وِگڑ جاوے٬ متے کۄئی ہادسا واپر جاوے۔ کئی واری دْرکھت دا تݨا جاں رسّا ٹُٹّ وی جاںدا۔ پِںڈّ دے پْراہُݨے نُۄں مستی کرن دی پُۄری کھُلّہ ہُںدّی سی۔ پِںڈّ دے مُںڈّے تِییاں دے میلے ’تے دُۄرۄں نِگہا رکھّدے سن۔ مِٹھّی یاد دے نال کَۄڑی یاد دا اُبھّر پَیݨا کۄئی اݨہۄݨی نہِیں ہُںدّا۔ دُکھدائی پکھّ اِہ سی کِہ جٹّ بھائیِچارے دے وِگڑے پْراہُݨے کدے کدے اکھَۄتی چھۄٹی جات دِییاں کُڑِییاں نال بدتمِیذی کر جاںدے٬ جِسدا بھائیِچارا وِرۄدھ کردا پر جِمِیںدار بھرا چُپّ کر جاںدے۔ اکھَۄتی چھۄٹی جات دا پْراہُݨا کدے کدائیِں جیکر اکھَۄتی اُچّی جاتاں والے پاسے چلِیا وی جاںدا تاں اُسدی جھاڑجھمبّ کرکے مۄڑ دِتّا جاںدا۔ تِییاں سبھ منائُںدے سن٬ پر کڑوا سچّ اِہۄ سی۔ تِییاں دی وِراست ’تے اِہ رِسدا ذکھم ہَۄلی ہَۄلی بھر ذرُۄر رِہا ہَے۔

اِس سچائی دے مدّینذر تاں وِرسے دی مالکی وی اُچّ جاتی دے لۄک ہتھِیا لَیںدے ہن اتے آپݨی منمرذی دی تسوِیر پیش کردے ہن۔ کی بھید بھاو دا پْرچلن ساڈی امِیر وِراست دا ہِسّا نہِیں؟ جاں پھِر کی اسِیں اِس امِیر سبھِّیاچارک وِرسے دا اردھ-سچّ ہی جاݨدے ہاں اتے اُس نُۄں ہی سمبھّال کے رکھّݨ دی کۄشِش کر رہے ہاں؟ اِس لئی کمذۄر ورگاں دا وِرسا الگّ بھاء مارن لگدا ہَے۔ اسِیں اُس ولّ دھِیان دیݨا وی اُچِت نہِیں سمجھدے۔

کی اسِیں آپݨی اِہ وِراست٬ جِہۄ جِہی وی ہَے٬ سمبھّال وی سکدے ہاں؟ وِراستی وستُۄیاں تاں اجائِب گھراں وِچّ سمبھّال سکدے ہاں٬ اِمارتاں مُرمّت کر سکدے ہاں پر تِییاں جِہے تِئُہار نُۄں کِویں سمبھّالاںگے؟ پںجّاب دی پھسلی ونّ-سُونّتا ساڈا کُدرتی وِرسا سن؛ کݨک٬ چھۄلے٬ جَۄں٬ کپاہ٬ مکّی٬ باجرا٬ تِل٬ سرہۄں٬ تارامِیرا٬ گنّا ... کی نہِیں ہُںدّا سی ساڈی دھرتی ’تے۔ اِہۄ ونّ-سُونّتا اتے کُدرتی واتاورݨ مِلکے تِییاں ورگے تِئُہاراں دے جنم داتے سن۔ اسِیں ترکّی کرن لئی اِہ سبھ پھسلاں گُیا لئیِیاں۔ سِرپھ کݨک اتے جھۄنا رہِ گِیا۔ جِئۄں ساڈی پھسلاں دی ونّ-سُونّتا کھتم ہۄئی٬ اُویں ہی ساڈے تِتھّ-تِئُہار بدل گئے اتے کھتم ہۄݨ دی کگار ’تے آ گئے۔ تکرِیبن 15 سال پہِلاں مَیں اِکّ کوِتا لِکھی سی (کدے کدائیِں یاد آوے جدۄں بچپن), اُسدے آکھری بںدّ اِہ ہن؛

پھِر اِکّ اُٹھّی لہِر پھِذائیِں

کہِںدّے سی جِس ہرا اِنکلاب

پُٹّ کے سُٹّ گئی رہِیڑے تے پھرواہ

سارے تھاویں جھۄنا لا گئی

رۄڑھ کے لَے گئی

مکّی٬ باجرا اتے کپاہ۔

نائۄں نِشان ناں چھڈِّیا اۄہنے

مجھّاں٬ گئۄُیاں٬ بلداں دا۔

ٹلِّییاں دی اواذ گُمّ گئی

بھۄگ پَے گِیا ہیکاں دا۔

رِشتے سارے کھۄہے اُسنے

جِنہاں تاب ناں جھلِّیا سیکاں دا۔

ترکّی دی ہنیری نیں کرِیا کھاتما

اِکّ سبھِّئتا دے بھیتاں دا۔

درئسل٬ اکھَۄتی ترکّی نیں ساڈا سبھِّیاچار بدل دِتّا ہَے۔ جِنہاں نیں وِرسا سمبھّالݨا سی٬ اُنہاں نُۄں اسِیں پْردیس دھکّ دِتّا؛ اُہ وی ترکّی دے ناں ’تے۔ ساڈے کُدرتی وِرسے دا کۄئی وی پکھّ پُنر سُرجِیت نہِیں ہۄ سکدا۔ کِہڑے کھیتاں وِچّ کھِڑاواںگے کپاہ دے پھُلّ؟ کِویں پویگا اُنہاں ’تے نِکّی نِکّی کݨی دا مِیںہ؟ کِتھّۄں آویگی اُہ مِلݨ تاںگھ جِہڑی کھیتاں وِچّ اِکٹھّے کمّ کردِیاں پَیدا ہُںدّی سی؟ کِویں کۄئی دھی آپݨے پِئۄ نُۄں کپاہ دے پھُلّاں والی رُتّ مُلّ لَیݨ لئی کہیگی؟ کِتھّۄں لِیاواںگے اُہ شِو کُمار بٹالوی جِہڑا لِکھ سکدا سی؛ سانُۄں اُہ رُتّ لَے دے مُلّ وے دھرمی بابلا٬ جدۄں پَیݨ کپاہِیں پھُلّ وے دھرمی بابلا ...?کَیںٹھا٬ تُرہلے والی پگّ٬ چادرے نال تِلّے والی نۄکدار جُتّی پائُںدا جُسّے والا لاسانی پںجّابی جوان کِتھّۄں لِیاوۄںگے؟وِشو سُںدّرِییاں نُۄں مات پائُںدِییاں سِر تے سگّی-پھُلّ٬ گلِیں ذںجِّیرِییاں٬ چُۄڑِییاں نال بھرے گُٹّ والِییاں مُٹِیاراں کِتھّۄں لِیاواںگے؟ اِسے لئی تاں تسوِیر وِچّ کِتے کۄئی دْرکھت٬ کۄئی ٹۄبھا٬ کۄئی گِدھّا پائُںدِییاں کُڑِییاں دی ڈھاݨی جاں پِیںگھاں جھُۄٹدِییاں مُٹِیارانذر نہِیں آ رہِییاں سن؛ ناں ہی کِسے دے سگّی-پھُلّ اتے مِیڈھِییاں گُںدِّییاں دِس رہِییاں ہن۔

ساڈے وِدوان سِیاسی آگُۄیاں نیں اجِہی ہری-کْراںتی لِیاںدی کِہ ساڈا وِرسا ہی کھا گئی۔ اسِیں اِہ دِیوار ’تے لِکھِیا سچّ کِئۄں نہِیں دیکھ سکدے کِہ ترکّی دیوی دی پُۄجا کردے کردے اسِیں آپݨا وِرسا گُیا رہے ہاں؟ اجّ وِدوان سِیاستدان اتے اُنہاں دے پرِوار تِییاں دا وِرسا سمبھّالݨ دی گلّ کر رہے ہن۔ ساڈا منۄوِگِیان وی کمال دا ہَے۔ اسِیں دُۄردشتا تۄں کمّ نہِیں لِیا۔ کی اِہ وی تتھّ وِچارنیۄگ نہِیں ہَے کِہ دُۄردرشتا ساڈا وِرسا ہی نہِیں بݨ سکی؟

اسِیں وِرسا بچائُݨ اتے اِسدِییاں بݨائُٹی جھلکاں دِکھا کے کھُش ہۄ رہے ہاں۔ ہال کمرے وِچّ کِنّی کُ اُچّی پِیںگھ چڑھ سکدی ہَے٬ اسِیں سارے کِیاس کر سکدے ہاں۔ وِرسا سمبھّالݨ دی کۄشِش نکل اُتار کے نہِیں ہۄ سکدی٬ اُسدا سچّ جِیء کے ہۄ سکدی ہَے۔ اُہ واتاورݨ, جِس وِچّ اُہ وِرسا وِکسِت ہۄئِیا٬ ہُݨ واپس کھڑھا نہِیں ہۄ سکدا۔ ہر پِںڈّ وِچّ اِکّ وڈّا ’تِییاں گھر‘ اُسار کے بُتّا سار لَیݨا چاہِیدا ہَے۔

*    *    *    *    *