بِکرم سِںگھّ گریوال سابکا مُکھّ اِںجِنِیئر لۄک نِرماݨ (بی.اَیںڈ.آر.) وِبھاگ پںجّاب 31 جنوری 2024 نُۄں آپݨا 101واں جنم دِن منائُݨ تۄں 15 دِن پہِلاں اِس فانی سںسّار نُۄں الوِدا کہِ گئے ہن۔

2023 وِچّ اُنہاں دا 100واں جنم دِن دھُۄم دھام نال پںجّاب اِںجِنِیئرِںگّ کالج چںڈِّیگڑھ وِکھے اِںجِنِیئرذ الُۄمنی نیں بِکرم سِںگھّ گریوال نُۄں بِہترِین ذِںدّگی دے 100 سال پُۄرے کرن لئی ’لائیِف ٹائیِم اچِیومَیںٹ اوارڈ‘ دے کے سنمانت کردِیاں تے منائُںدِیاں کِہا سی ‘’بِکرم سِںگھّ گریوال اِںجِنِیئرِںگّ جگت لئی رۄل ماڈل ہن۔ بِکرم سِںگھّ گریوال مَیکلاگن اِںجِینِیئرِںگّ کالج لاہَۄر دا ماݨ سن, جِنہاں دِیانتداری نال نَۄکری کردِیاں ذِںدّگی دے 10 دہاکِیاں دا لُتف لِیا ۔‘’

اجّ دے اِںجِنِیئرذ نُۄں اُنہاں دی کارگُذاری تۄں پْریرنا لَیݨی چاہِیدی ہَے تاں جۄ بھرِشٹاچار ورگی سماجِک لاہݨت جۄ کَیںسر دی بِماری دی ترہاں سماج وِچّ پھَیل گئی ہَے٬ تۄں کھہِڑا چھُڈائِیا جا سکے۔ اُنہاں نُۄں لہِںدّے اتے چڑھدے پںجّاب وِچّ اِمانداری دے پہِریدار دے تَۄر ’تے جاݨِیاں جاںدا سی۔ اُنہاں دے جاݨ نال اِمانداری دی پُراتن وِراست دی اِکّ پُشت دا اِکّ تھمّ گِر گِیا ہَے۔ اُنہاں آپݨی سرکاری نَۄکری لۄک سیوک دے تَۄر ’تے مِشنری سپِرِٹ نال کِیتی سی۔ ورتمان سرکاری ادھِکارِییاں کرمچارِییاں لئی اُہ چانݨ مُنارا سن۔ اُنہاں ساری اُمر منُکھّی جِیون نُۄں پرماتما ولّۄں اِکّ وار دِتّا تۄہفا سمجھدِیاں ہمیشا اِنساف دی تراجُۄ دا پلّا پھڑی رکھِّیا۔ اُہ دْرِڑھ اِرادے دے مالک سن۔ اُہ 1981 وِچّ سرکاری نَۄکری تۄں سیوا مُکت ہۄئے سن پْرںتُّۄ سیوا مُکتی تۄں بائد آپݨی کار آپ چلا کے 98 سال دی اُمر تکّ گۄلپھ کلبّ چںڈِّیگڑھ وِچّ گۄلپھ کھیڈدے رہے۔ سِرپھ پِچھلے دۄ سالاں تۄں گۄلف کھیڈݨا چھڈِّیا سی۔ اجے وی اُہ چُست پھرُست٬ تںدّرُست اتے تُردے پھِردے سن۔ اُنہاں دی یاداشت اخِیر تکّ برکرار رہی ہَے۔ اِمانداری دی آواذ اُسے ترہاں گڑھکدی رہی۔

اُہ ساری اُمر سچائی اتے اِمانداری تے پہِرا دِںدّے رہے٬ اُنہاں آپݨی نَۄکری دھڑلّے اتے خُدداری نال آپݨِییاں شرتاں ’تے کِیتی اتے ناں ہی کِسے دی اِین منّی اتے ناں منوائی ہَے۔ آپݨے سرکاری اہُدے دے فرجاں دی پہِریداری کِیتی۔ اِنساپھ دی تراجُۄ نُۄں کدے وی ڈۄلݨ نہِیں دِتّا۔ ہمیشا ہکّ تے سچّ ’تے پہِرا دِتّا۔ کدِیں وی کِسے سِینِیئر ادھِکاری جاں سِیاستدان دے کہِݨ ’تے غلت کمّ نہِیں کِیتا اتے ناں ہی کرن دِتّا بھاویں اُس نُۄں اِس کرکے انیکاں مُشکلاں دا ساہمݨا وی کرنا پِیا۔ سِینِیئر ادھِکارِییاں دی تاں چھڈّۄ اُہ تاں پںجّاب دے مُکھّ مںتّری دے وی غلت ہُکما نُۄں اݨڈِٹھ کر دِںدّے سن۔ کۄئی وی وِئکتی چھیتی کِیتِیاں اُنہاں کۄل کِسے کِسم دی شِپھارش کرن دی تاں دُۄر دی گلّ ہَے٬ اُنہاں کۄل جاݨ تۄں ہی تِبکدا سی کِئُںکِہ اُنہاں نُۄں پتا ہُںدّا سی کِہ اُہ سہی کمّ ہی کرنگے۔ جیکر کِسے کرمچاری جاں ادھِکاری دی کۄئی سمسِّیا ہُںدّی تاں اُہ اُنہاں نُۄں سِدھّا آ کے مِل سکدا سی پْرںتُّۄ کمّ اُہ تاں ہی کردے سن جیکر ذائِج اتے سرکاری نِئماں دے انُسار ہۄ سکدا ہُںدّا سی۔ وِبھاگ وِچّ اُہ کِسے نال ناں بیئِنساپھی کردے سن اتے ناں ہی کرن دِںدّے سن۔ اُنہاں نیں وِبھاگ دے مُکھّی ہُںدِّیاں بھرِشٹاچار نہِیں ہۄݨ دِتّا۔ اُنہاں دی سرکاری ادھِکاری دے تَۄر ’تے وکھّ-وکھّ اہُدِیاں سب ڈوِیجنل اِںجِینِیئر تۄں مُکھّ اِںجِینِیئر تکّ دی 37 سال دا کَیرِیئر بیداغ رِہا۔ لۄک نِرماݨ وِچّ سڑکاں٬ پُلاں اتے اُساری دے کمّ چلدے رہِںدّے سن٬ جدۄں اُہ دَۄرے تے جاںدے سن تاں آپݨا کھاݨا نال ہی لَے جاںدے سن۔ دیش دی وںڈّ تۄں پہِلاں اتے وںڈّ تۄں بائد ساںجھا پںجّاب بہُت وڈّا سی٬ کئی وار کئی راتاں باہر کٹّݨِییاں پَیںدِییاں سن تاں اُہ آپݨا بِسترا٬ کھاݨے دا سارا سامان٬ سٹۄو٬ دالاں٬ سبذِییاں اتے آٹا نال ہی لَے جاںدے سن۔ کِسے دفتر دے ادھِکاری کۄلۄں چاہ تکّ نہِیں پِیںدے سن۔ اُنہاں دا پرِوار سردار بِکرم سِںگھّ گریوال دی وِراست ’تے پہِرا دے رِہا ہَے۔

بِکرم سِںگھّ گریوال دا سِکھِیا پْراپت کرن دا رِکارڈ وی بِہترِین رِہا ہَے۔ اُہ ہمیشا ہر کلاس وِچّۄں پہِلے درجے وِچّ پاس ہُںدّے رہے۔ اُنہاں نیں اٹھّوِیں 1936 تے دسوِیں 1938 وِچّ مالوا ہائی سکُۄل لُدھِیاݨا تۄں پھسٹ ڈوِیجن وِچّ پاس کرکے 1940 وِچّ پھَیکِلِٹی آپھ سائِںس (اَیپھ.اَیس.سی) کھالسا کالج امّْرِتسر تۄں پاس کِیتی۔ پھِر اُنہاں سِول اِںجِینِیئرِںگّ دی ڈِگری کرن لئی مَیکلاگن اِںجِینِیئرِںگّ کالج لاہَۄر وِچّ داخلا لَے لِیا۔ اُنہاں 1943 وِچّ سِول اِںجِینِیئرِںگّ دی ڈِگری پْراپت کِیتی۔ ڈِگری کرن تۄں تُرںتّ بائد 1944 وِچّ اُنہاں دی ساںجھے پںجّاب دے لۄک نِرماݨ وِبھاگ (بی.اَیںڈ.آر) وِچّ بتَۄر سب ڈوِیجنل اِںجِینِیئر دی چۄݨ ہۄ گئی۔

اُنہاں دی سبھ تۄں پہِلی پۄسٹِںگّ راولپِںڈّی وِچّ ہۄئی٬ اُس تۄں بائد جلںدھّر اتے 1951 وِچّ اُنہاں دی ترکّی کارجکاری اِجِینِیئر دی ہۄ گئی تے پھِیرۄجپُر وِکھے تائِنات کر دِتّے گئے۔ اِس تۄں بائد 1963 وِچّ سُپرئِٹَیںڈَیںٹ اِںجِینِیئر اتے 1966 وِچّ پںجّاب دی وںڈّ ہۄݨ تۄں بائد 1971 وِچّ مُکھّ اِجِینِیئر دی ترکّی ہۄ گئی٬ اُنہاں نُۄں وِبھاگ دے مُکھّی نِیُکت کر دِتّا گِیا۔ 10 سال وِبھاگ دے مُکھّی رہِݨ سمیں اُنہاں نیں وِبھاگ دی کارذ پْرݨالی وِچّ وِلکھّݨ تبدِیلِییاں لِیاںدِییاں۔ اُنہاں دے سمیں بہُت سارے وِبھاگی پُلاں اتے سرکاری اِمارتاں دی اُساری ہۄئی۔ اِس تۄں اِلاوا اُنہاں نیں پٹِیالا راجِںدّرا ہسپتال تے مَیڈِیکل کالج اتے امّْرِتسر مَیڈِیکل کالج دے نویں بلاکاں اتے رۄہتک وِکھے نِئۄُ مَیڈِیکل کالج رۄہتک دِییاں اِمارتاں دی اُساری کروائی٬ جِہڑی اجّ تکّ بِہترِین اُساری دی تکنِیک دا نمُۄنا ہن۔

اُنہاں اِںجِنِیئرِںگّ کالج چںڈِّیگڑھ دی اُساری وی کروائی سی۔ پِںڈّاں نُۄں دِہاتی سڑکاں نال جۄڑن وِچّ مہتّوپُۄرن یۄگدان پائِیا۔ اُہ 37 سال دی بیداغ نَۄکری کرن تۄں بائد پھروری 1981 وِچّ سیوا مُکت ہۄئے سن۔ بِکرم سِںگھّ گریوال دا جنم پِتا سْر.بُۄٹا سِںگھّ گریوال دے گھر ماتا ہرنام کَۄر دی کُکھّۄں لُدھِیاݨا جِلہے دے پِںڈّ للتۄں وِکھے 15 پھروری 1923 نُۄں ہۄئِیا۔ بُۄٹا سِںگھّ گریوال پںجّاب دے منّے پْرمنّے ٹھیکیدار سن۔ اُنہاں دا وڈّا سپُتّر ہرجِیت اِںدر سِںگھّ گریوال آئی.اے.اَیس.ادھِکاری بھر جوانی وِچّ سورگ سِدھار گئے سن۔ بِکرم سِںگھّ گریوال آپݨے پِچھّے پتنی نِرملجِیت کَۄر گریوال٬ سپُتّر پںجّاب تے ہرِیاݨا ہائی کۄرٹ دے ججّ جسٹِس انُۄپئِںدر سِںگھّ گریوال٬ سپُتّری نِینا سِںگھّ٬ پۄترے-پۄترِییاں٬ دۄہتے-دۄہترِییاں اتے پڑپۄترے-پڑپۄترِییاں چھڈّ گئے ہن۔

بِکرم سِںگھّ گریوال دی اںتّم ارداس اتے کِیرتن 5 فروری 2024 سۄموار نُۄں گُردُیارا ساہِب سَیکٹر 8 چںڈِّیگڑھ وِکھے بائد دُپہِر 12.30 تۄں 1.30 وجے تکّ ہۄویگا۔

***