کُدرتی وادھا سرب-وِیاپی اتے بہُ-رُۄپی اسلِیئت ہَے٬ جۄ بْرہِمںڈّ تۄں لَے کے گلَیکسِییاں٬ سُۄرجی مںڈّل٬ دھرتی اتے چھۄٹے جِیواݨُۄیاں تک ہۄ رِہا ہَے۔ پر کۄئی وی وادھا سدِیوی تَۄر ’تے چالُۄ نہِیں رہِںدّا اتے کِسے کھاس اوستھا تک پہُںچّ کے رُک جاںدا ہَے۔ پھِر گھٹݨا شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے جاں اِسدا سرُۄپ بدل جاںدا ہَے۔ اُداہرن لئی رُکھّ اِکّ ہدّ تک ہی ودھدا ہَے جِس تۄں بائد اُسدی اُۄرجا ودھݨ دی بجائ پھُلّ٬ پھل اتے نویں بِیج پَیدا کرن وِچّ لگّ جاںدی ہَے۔ دھرتی اُتّے کُدرتی وادھِیاں دے نال-نال منُکھّ وی آپݨی لۄڑ اتے بُدھّی انُسار وادھے کر رِہا ہَے٬ جِنہاں نُۄں اُہ آپݨے وِکاس دے سادھن سمجھدا ہَے۔ پر اِتِہاس اتے مَۄجُۄدا ہالات اِس گلّ دا پرماݨ ہن کِہ وادھا سِدھاںتک پکھّۄں بھاویں وِکاس دا اِکّ بہُت ذرُۄری اںگّ ہَے٬ پر وِہارک پکھّۄں ہر وادھا وِکاس نہِیں کردا۔ اجّ کِیتے جا رہے بہُتے وادھے٬ وِکاس دی بجائ نُکسان ودھّ کر رہے ہن۔ اِہ سمسِّیا یُۄ.اَینّ.اۄ دے گلِیارِیاں تۄں لَے کے وَیٹِیکن سِٹی اتے سمُچّے سںسّار دے ہر ورگ دے سُہِرد بُدھِّیجِیوِییاں لئی گمبھِّیر چِںتّا دا وِشا بݨی ہۄئی ہَے۔ آپاں سبھ نُۄں وی اِس پْرتی سُچیت ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔

وادھا (Growth) اتے وِکاس (Development) شبداں نُۄں اکسر سمان-ارتھی سمجھِیا جاںدا ہَے٬ ہالاںکِہ کِہ اِہ اڈّ-اڈّ پْرکار دِییاں دۄ کِرِیاواں نُۄں درسائُںدے ہن۔ وادھے دا ارتھ ہَے کِسے وستُۄ٬ پْرݨالی٬ سںسّتھا جاں کِسے وِوستھا آدِ دے آکار٬ ماترا جاں گِݨتی وِچّ وادھا٬ جِس نُۄں مِݨِیا٬ تۄلِیا اتے گِݨِیا جا سکدا ہۄوے۔ اِہ مُکھّ تَۄر ’تے گِݨناتمِک (Quantitative) ہُںدّا ہَے٬ جِویں کِہ جن-سںکھِّیا٬ اناج دی پَیداوار٬ اُۄرجا دی کھپت٬ اُدیۄگِک اُتپاد٬ سُۄچنا پسار٬ جاں کِسے کمپّنی دی وِکری وِچّ وادھا۔ اِسدِییاں اݨگِݨت کِسماں ہن کِئُںکِہ ہر وادھا آپݨے نِئماں اتے وکت انُسار ہُںدّا ہَے۔ اِسدی تُلنا وِچّ وِکاس تۄں بھاو منُکھّ٬ سماج٬ سںسّتھاواں اتے پْرݨالِییاں آدِ دی گُݨوتّا٬ سمرتھّا اتے کارج-کُشلتا وِچّ سُدھار اتے بِہتری ہَے۔ اِس وِچّ ’ودھّ‘ دی بجائ ’ودھِییا‘ ہۄݨ دا تتّ پْرمُکھّ ہُںدّا ہَے اتے اِہ مُکھّ تَۄر ’تے گُݨاتمِک (Qualitative) اُنّتی ہَے۔ وِکاس وِئکتِیگت پدھّر ’تے وی ہۄ سکدا ہَے اتے سماجاں٬ سرکاراں اتے وِشو پدھّراں ’تے وی اتے دُۄجی کِسم دے وِکاس دا مںتّو وی اکسر پہِلی کِسم دے وِکاس نُۄں ودھائُݨا ہی ہَے۔

وادھے اتے وِکاس دے سمبّںدھّ اتے پھرک:

دھرتی اُپّر کُدرتی نِئماں انُسار آدِ کال تۄں ہی وادھے ہۄ رہے ہن اتے منُکھّ اِنہاں دا لاہا لَیںدا آ رِہا ہَے۔ اِنا ہی نہِیں٬ ساڈے ولّۄں اجّ ورتے جا رہے دھرتی دے انیکاں وڈمُلّے کُدرتی سادھن وی کرۄڑاں-ارباں سال پہِلاں ہۄئے کُدرتی وادھِیاں دا ہی نتِیجا ہن۔ منُکھّ پِچھلے لکھّاں سالاں تۄں اِنہاں وادھِیاں نُۄں ادھار بݨا کے آپݨی لۄڑ اتے سمجھ انُسار کھُد وی وادھے کردا آ رِہا ہَے۔ اِنہاں لئی اُہ لگاتار نوِیںیاں تکنالۄجِییاں وِکسِت کردا آ رِہا ہَے۔ آم کر کے وادھِیاں اتے وِکاس دا آپس وِچّ سںتُّلن اتے تالمیل ہُںدّا ہَے٬ جِویں کِہ بچّے دا سرِیرک وادھا اُسدے وِکاس دا مُکھّ ادھار ہَے۔ اِسے ترہاں دھرتی اُپّر کِیتے گئے بہُ-پکھّی وادھے٬ سںسّار دے چمتکاری پدھّر دے وِکاس اتے کھُشہالی دا مُکھّ ادھار بݨے ہن۔ اُداہرن وجۄں کھیتِیباڑی دی اُپج دے وادھے نیں سماج نُۄں وادھُۄ سماں اتے سرۄت دِتّے٬ جِنہاں کر کے وِگِیان٬ سِکھِّیا٬ سِہت اتے ہۄر کھیتراں وِچّ وِکاس لئی منُکھّی-سادھن پْراپت ہۄئے۔ سںیُّکت راشٹر (یُۄ.اَینّ.اۄ) اِس گلّ اُتّے ذۄر دِںدّا ہَے کِہ اُس وادھے نُۄں ہی وِکاس کِہا جا سکدا ہَے جِسدا لابھ سماج دے ہر ورگ نُۄں مِلے٬ یتھا-یۄگ مِلے اتے جۄ “Leave No One Behind” دے اسُۄل نُۄں یکِینی بݨاوے۔ نال ہی دھرتی دے سمُچّے واتاورݨ دی مُۄل سوچھّتا اتے سمرتھّا نُۄں لمّے بھوِکھّ تک برکرار رکھّے؛ بھاو ٹِکائۄُ ہۄوے٬ ‘Sustainable Development’ کرن والا ہۄوے۔

ہذاراں سال تک منُکھّ-کْرِت وادھے تھۄڑھے٬ بہُت دھِیمی گتی نال اتے کُدرتی ہدّاں اںدّر رہِ کے ہُںدّے رہے اتے دھرتی اِنہاں دے مںدّے پْربھاواں نُۄں اسرہِیݨ کردی رہی۔ پر پِچھلے ڈھائی کُ سَۄ سالاں تۄں اِہ وادھے بے-اِںتہا گتی نال٬ وڈّی گِݨتی وِچّ اتے وِشال پَیمانے ’تے ہۄݨے شُرُۄ ہۄئے ہن۔ اِنہاں وادھِیاں نُۄں اںگّریذی وِچّ ‘Anthropogenic Activities’ (منُکھّ-کْرِت کاروائیِیاں) کِہا جاںدا ہَے اتے اِنہاں دے مںدّے اسر٬ دھرتی دی سمۄݨ-سمرتھّا تۄں بہُت ودھّ ہن۔ اِس وِچار تۄں سپشٹ ہَے کِہ وادھِیاں اتے وِکاس دی آپسی اِکّسُرتا وِچّ وِگاڑ منُکھّ دی آپ سہیڑی سمسِّیا ہَے٬ جۄ منُکھّ نُۄں آپ ہی ہلّ کرنی پَیݨی ہَے۔ اِس وِگاڑ دے انیکاں کارناں وِچّۄں دۄ اِہ ہن:

اِہ سرب-ساںجھا وِکاس نہِیں کردے:

پِچھلے پںجّاہ سالاں وِچّ وِشو دی جن-سںکھِّیا لگبھگ دُگّݨی بھاو 825 کرۄڑ ہۄ گئی ہَے اتے اِسدے نال ساڈِییاں پْرتی جِیء لۄڑاں اتے شُکِینِییاں وی بہُت ودھِییاں ہن۔ اِسے سمیں دَۄران جی.ڈی.پی. وِچّ 16گُݨا وادھا ہۄئِیا ہَے (118 ٹْرِلِیئن ڈالر-2025); بھاو ابادی سِرپھ دُگّݨی پر ارتھوِوستا 16 گُݨا ودھی ہَے۔ اِس تۄں سپشٹ ہَے کِہ منُکھّ-کْرِت وادھے بہُت وڈّے پَیمانے ’تے ودھے ہن اتے اِہ سبھ منُکھّتا دے ساںجھے کُدرتی سادھناں دی اںدھّادھُںدّ ورتۄں کر کے کِیتے جا رہے ہن۔ اِہ منُکھّتا دے وڈّے ہِسّے دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی گھٹّ اتے سںسّار دے اُپّرلے ورگاں دِییاں شُکِینِییاں اتے ایاشِییاں لئی ذِیادا ہۄ رہے ہن۔ مَۄجُۄدا ماݨیۄگ پۄپ لِیئۄ 14ویں اِنہاں وِکاسہِیݨ وادھِیاں دی بیباک ڈھںگّ نال آلۄچنا کردے ہۄئے کہِںدّے ہن کِہ چۄݨویں ورگ دے ہِتاں لئی ہۄ رہے وادھے سوِیکار نہِیں۔ اِسے ترہاں ’بلَیک رَۄک‘ دے سی.اے.اۄ لَیری پھِںکّ دا منّݨا ہَے کِہ اے. آئی. نال پَیدا ہۄݨ والی کھُشہالی وی سرب-وِیاپک اتے سرب-ساںجھی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ دۄواں شکھسِیئتاں دا سںدّیش ہَے کِہ وادھا اُسے ویلے ہی وِکاس بݨدا ہَے جدۄں اُسدا لابھ ارمبھّ تۄں ہی سماج دے ہر ورگ تک پہُںچّے۔ پر اجّ اِہ لابھ سبھ لۄکاں تک نہِیں پہُںچّ رِہا٬ اُلٹا ساڈے کُدرتی سادھناں (Natural Capital) دی بیکِرک بربادی دا کارن بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس تْراسدی دا اِکّ کارن اِہ ہَے کِہ اجّ سںسّار دے نِیتی-گھاڑے اتے رہِنُما بہُتا کر کے ارتھ-شاستری٬ وکِیل٬ نوِیںیاں تکنالۄجِییاں دے انِنّ بھگت اتے اِجاریدار کھُد ہن۔ اِنہاں دا دھرتی اتے سںسّار دِییاں اسلِیئتاں بارے گِیان ادھُۄرا ہَے اتے اِہ اِسدِییاں سمسِّیاواں نُۄں چھُپائُںدے وی ہن اتے چھُٹِیائُںدے وی ہن۔ اُہ پرچاردے ہن کِہ نوِیںیاں تکنالۄجِییاں سبھ سمسِّیاواں دا ہلّ ٹۄلھہ لَیݨگِییاں۔

اِہ ٹِکائۄُ وِکاس (Sustainable Development) نہِیں کردے:

اِہ وادھے بھَۄتِک جاں پدارتھِک ہن٬ اِس کر کے اِنہاں لئی لئی دھرتی دے بھَۄتِک کُدرتی سادھناں دی ہی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ اسِیں وادھِیاں دی چکاچَۄںدھ وِچّ اِنا گلتان ہۄ گئے کِہ اِنہاں دے وِکاس دے پکھّ نُۄں اتے کُدرت دِییاں اٹلّ سچائیِیا نُۄں پُۄری ترہاں اݨگَۄلِیا کر رہے ہاں۔ جِویں کِہ ساڈی دھرتی اِکّ گْرہِ ہَے٬ جۄ سُۄرج تۄں لگبھگ 15 کرۄڑ کِلۄمِیٹر دُۄر٬ اُسدے دُیالے چکّر لائُںدی ہَے۔ آپݨی اُتپتی تۄں لَے کے ہُݨ تک اِس اُتّے سُۄرج دی اُۄرجا (Solar Energy) تۄں بگَیر ہۄر کۄئی وی چِیذ نہِیں پہُںچّی اتے ناں پہُںچّیگی۔ اِس لئی ساڈی دھرتی دِییاں آپݨِییاں سِیماواں اتے ہدّاں ہن جۄ آپاں نُۄں سمجھݨِییاں ذرُۄری ہن۔

دھرتی دے بہُتے کُدرتی سادھن سِیمِت ہن - کھاس کرکے گَیر-نوِینِیکرݨیۄگ سادھن (جِویں کۄلا٬ تیل٬ کُدرتی گَیس اتے ہۄر کھݨِج)۔ اِہ لکھّاں-کرۄڑاں سالاں وِچّ بݨے ہن اتے دُبارا نہِیں بݨائے جا سکدے٬ اِہ سبھ واری-واری کھتم ہۄ جاݨے ہن

اِسدی سُۄرجی-اُۄرجا نُۄں سمۄݨ اتے ورتݨ دی سمرتھّا سِیمِت ہَے٬ جۄ سِرپھ پْرکاش-سںشّلیشݨ (پھۄٹۄسِںتھّیسِج) دی پْرکِرِیا راہِیں ہُںدّی ہَے۔ اِہ اُہ پْرکِرِیا ہَے جِس راہِیں ہرے پیڑ-پَۄدے سُۄرج دی رۄشنی٬ پاݨی اتے ہۄر ذرُۄری تتّاں دی مدد نال آپݨی کھُراک وی تِیار کردے ہن اتے اَۄکسِیجن وی بݨائُںدے ہن۔ اِہ پْرکِرِیا دھرتی اُتّے جِیون دی ہۄںد دا ادھار ہَے۔

کُدرتی سادھناں نُۄں ورتۄں-یۄگ بݨائُݨ وکت پَیدا ہۄئے کُۄڑ-کباڑ اتے ذہِرِیلے پدارتھاں نُۄں سمیٹݨ دی اِسدی سمرتھّا وی سِیمِت ہَے۔ اُداہرن وجۄں جِس ترہاں دے ذہِرِیلے پدارتھ لُدھِیاݨے دی اِںڈسٹری لگاتار آپݨے آلے-دُیالے سُٹّی جا رہی ہَے٬ اُسے ترہاں سارے سںسّار وِچّ ہۄ رِہا ہَے۔

آپاں بھُلّ گئے ہاں کِہ کۄئی وی تکنالۄجی کُدرت دے نِئماں دی اُلںگھّݨا نہِیں کر سکدی اتے دھرتی دِییاں اِنہاں بھَۄتِک سِیماواں نُۄں ودھا نہِیں سکدی۔ تکنالۄجِییاں منُکھّی جِیون نُۄں بِہتر بݨا سکدِییاں ہن پر اِہ کُدرت دے نِئماں دی اُلںگھّݨا نہِیں کر سکدِییاں٬ اِنہاں نُۄں بدل سکݨ دی تاں گلّ ہی دُۄر ہَے۔ اِس سِیمِت دھرتی اُتّے اسِیمِت سںسّار سِرجݨ دِییاں شیکھ-چِلِّییانا وِئۄںتاں بݨائُݨا اتے لگاتار وادھے دی کلپنا وِگِیان نہِیں٬ سگۄں اِکّ بھُلیکھا ہَے٬ چھلاوا جاں کُۄڑ پرچار ہَے۔ چھۄٹی جِہی دھرتی٬ جۄ سِرپھ اتے سِرپھ سُۄرج تۄں مِل رہی سِیمِت اُۄرجا ’تے نِربھر ہَے٬ اُتّے اسِیمت وادھِیاں دے سُپنے دیکھݨا بُدھّی-متا نہِیں۔ منُکھّ آپݨی کلپنا وِچّ اسِیم ہۄ سکدا ہَے٬ پر دھرتی دے سادھن سِیمِت ہن۔

ساڈے پھرذ:

منُکھّی سِیاݨپ ودھّ پدارتھ اِکٹھّا کرن وِچّ نہِیں٬ سگۄں وِکاس راہِیں سُچجّا جِیون بݨائُݨ وِچّ ہَے۔ اجّ سںسّار وِچّ کھُراک دی بربادی٬ اُۄرجا دی بربادی٬ کچّے مال دی بربادی اتے منُکھّی مِہنت دی بربادی٬ سبھ ہۄ رہِییاں ہن۔ اسِیں اِنہاں بربادِییاں نُۄں گھٹا کے ہی بہُت ترکّی کر سکدے ہاں٬ جِویں کِہ سںسّار وِچّ پَیدا ہۄݨ والی لگبھگ 35% کھُراک برباد ہۄ رہی ہَے۔ اِس وِچّ بچّت نال بِجلی٬ پَیٹْرۄلِیئم وستاں٬ کھاداں٬ پاݨی٬ لیبر آدِ سبھ دی لاگت گھٹیگی۔

جِس ترہاں وادھِیاں دِییاں اݨگِݨت کِسماں ہن٬ اُسے ترہاں وِکاس دے وی انیکاں پکھّ اتے پدھّر ہن۔ کُدرت دا اِکّ وڈّا سبک اِہ وی ہَے کِہ ہر پدارتھِک وادھے دی ہدّ ہُںدّی ہَے٬ پر منُکھّی وِکاس دی کۄئی ہدّ نہِیں۔ اسِیں ہۄر سمجھدار٬ ہۄر نِیاں-پُۄرن٬ ہۄر کُشل اتے ہۄر سںوّیدنشِیل بݨ سکدے ہاں٬ بھاویں دھرتی دے سرۄت سِیمِت ہی ہن۔ سۄ پدارتھِک وادھے دی بجائ وِئکتِیگت وِکاس اُپّر ودھّ توجّۄ دیݨ دی ذرُۄرت ہَے۔

آپݨے لئی ذرُۄری ہَے کِہ آپاں اِنہاں وِگاڑاں دے مُڈھلے کارناں ’تے وِچار کر کے اُنہاں نُۄں درُست کرن دے اُپرالے کردے کہِیئے تاں کِہ وادھے اتے وِکاس پھِر اِکّ-دُۄجے دے پُۄرک ہۄ جاݨ۔ اِس ترہاں جاگرُۄک ہۄ کے سرکاراں ’تے دبائۄ ودھائیِئے کِہ اُہ اجّ دی ستھِتی دے ذِمّیوار اِجاریداراں نُۄں کںٹّْرۄل کرن اتے اںدّر بَیٹھ کے اُنہاں دی مدد کرن والِیاں نُۄں وی نتھّ پئُݨ۔ اسل سوال اِہ نہِیں کِہ ہۄر وادھا کِویں کِیتا جاوے؛ سوال اِہ ہَے کِہ مَۄجُۄدا وادھے نُۄں سمُچّے منُکھّی وِکاس دی سیوا وِچّ کِویں لِیاںدا جاوے۔

***

نۄٹ: 1. اِہ لیکھ٬ پْرسِدھّ سمکالی وِچارک اتے سائِںسدان٬ پْرۄ. (ڈا.) وَیکلَیو سمِلّ دی کلاسِک کِتاب ‘Growth’ (2019) ‘ تۄں سیدھ لَے کے لِکھِیا گِیا ہَے۔ اُہ٬ منُکھّ-کْرِت وادھا-ادھارِت پْرݨالِییاں اتے بیلۄڑِییاں کھۄجاں اتے کاڈھاں دی بیباکی نال آلۄچنا کرن لئی٬ سںسّار بھر وِچّ ستِکارے جاںدے ہن اتے اِنہاں وِشِیاں اُتّے 40 تۄں ودھّ کِتاباں لِکھ چُکّے ہن۔

2. لیکھ وِچّ دِتّے کُجھ اںکّڑِیاں٬ تتھّاں اتے ہوالِیاں دی جاںچ اتے پُشٹی لئی چَیٹجِیپِیٹی دی سہائِتا لئی گئی ہَے۔

*    *    *    *    *