ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ سمرتھّ ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں ہُݨ تکّ ساہِت دے وکھّ-وکھّ رُۄپاں دِییاں 20 پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ ’کرک کلیجے ماہِ‘ کاوِ سںگّْرہِ اُس دی 21وِیں پُستک ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں اُس دا ’رُۄہ دے رںگّ‘ غذل سںگّْرہِ پْرکاشت ہۄ چُکّا ہَے۔ چرچا ادھِین کاوِ سںگّْرہِ وِچّ 53 کوِتاواں ہن٬ جِہڑِییاں پںجّاب٬ پںجّابِیئت٬ سبھِیاچار اتے وِراست دی ہُۄک دا پْرگٹاوا کردِییاں ہن۔ 

اُس دی بۄلی ٹھیٹھ ملوئی اتے دِہاتی شبداولی پاٹھک دے سمجھ آئُݨ والی ہَے۔ شائِرا دِییاں کوِتاواں چھںدّ بںدّی٬ بہِر اتے کاوِک لَے وِچّ پْرۄسِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِہ کوِتاواں ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ دی ذِںدّگی دے نِجّی تجربے تے ادھارت ہن٬ پْرںتُّۄ شائِرا اِنہاں نُۄں لۄکائی دِییاں بݨائُݨ وِچّ سپھل ہۄ گئی ہَے۔ بھاو اِہ کوِتاواں پاٹھک نُۄں آپݨی ذِںدّگی دا ہِسّا لگدِییاں ہن۔ ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ دی وِراست دِہاتی پںجّاب ہَے٬ بھاو اُس دا بچپن پِںڈّاں وِچّ رہِںدِّیا گُذرِیا ہَے۔ اِس کرکے اُس دِییاں کوِتاواں پںجّاب دِییاں فسلاں٬ ستھّاں٬ رہِتل٬ کِسانی سبھِیاچار٬ پِپلاں٬ ہلاں پںجّالِییاں٬ ٹۄبھِیاں٬ کھُۄہاں٬ تْرِںجھّݨا اتے کُدرت دے نذارِیاں دی بات پائُںدِییاں ہن۔ آپݨے پِںڈّ گہَۄر جاݨ تۄں بائد لِکھدی ہَے:

گہَۄر پِںڈّ دِییاں گلِییاں دی٬ اجّ گیڑی لا کے آئی ہاں۔

کِویں دسّاں مَیں کِنّا سارا٬ خُۄن سُکا کے آئی ہاں۔

ناں اُہ پِپّل٬ ناں ہی ٹۄبھے٬ ناں اُہ ستھّاں دِسݨ کِتے٬

تھاں–تھاں کھڑھ کے سِسکِییاں بھر کے٬ سِیس جھُکا کے آئی ہاں۔

شائِرا دی کمال اِس گلّ وِچّ ہَے کِہ اُس دِییاں کوِتاواں دی بۄلی سرل اتے پاٹھکاں دے سَۄکھِیاں ہی سمجھ وِچّ آئُݨ والی ہَے۔ کوِتاواں دی روانگی درِیا دے وہِݨاں دِییاں ترںگّاں واںگ جھُݨجھُݨی چھیڑدی ہَے۔ اِس دے نال ہی مانوی کدراں کِیمتاں اتے منُکھّی رِشتِیاں دی ترجمانی کردی ہَے۔

اِکّ ہۄر خُۄبی پاٹھک نُۄں پْربھاوت کردی ہَے کِہ شائِرا دھرم٬ مذہب اتے وِگِیان بارے لِکھݨ لگِّیاں وی بُجھارتاں نہِیں پائُںدی سگۄں دلیری نال شپشٹ اتے سرل ڈھںگّ راہِیں جاݨکاری پْردان کر دِںدّی ہَے۔ کاوِ سںگّْرہِ نُۄں پڑھن تۄں بائد اِہ سِٹّا نِکلدا ہَے کِہ ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ نیں مُکھّ تَۄر ’تے سماجِک تاݨے باݨے وِچّ جِیون بسر کردِیاں جِہڑے سماجِک تے سبھِئچارِک ذِںدّگی وِچّ اُتراء چڑھاء اتے تتکالی گھٹناواں ویکھِییاں اُنہاں دے پْربھاواں نُۄں کوِتاواں دا رُۄپ دِتّا ہَے۔

پںجّاب دے سبھِیاچار٬ وِراست٬ نَیتِکتا٬ سماجِک وِسںگّتِییاں٬ سِکھّ دھرم دی وِچاردھارا اتے سماجِک سرۄکاراں سمبّںدھّی کوِتاواں لِکھدِیاں لۄک ہِتّاں نُۄں پہِل دِتّی ہَے۔ آپݨی گلّ کہِݨ لئی اُنہاں کُجھ کوِتاواں لمبِّییاں لِکھِییاں ہن۔ اُس دی کوِتا اِشک مجاجی راہِیں اِشک ہکِیکی تکّ دا سپھر تہِ کرکے نَیتِکتا دی پُکار کردی ہَے۔ مُہبّت نُۄں اُہ سپھل ذِںدّگی دا آدھار سمجھدی ہَے پْرںتُّۄ مُہبّت پاکِہ ’تے پوِتر ہۄݨ دی پْرۄڑھتا وی کردی ہَے۔

اِشک راہِیں ہی پرماتما نُۄں پائِیا جا سکدا ہَے بشرتے اِشک ہکِیکی ہۄوے۔ اِہ وِچاردھارا بُلہے شاہ اتے شاہ ہُسَین نیں وی اپݨائی سی۔ دھرم دے ٹھیکیداراں دِییاں آپہُدرِییاں دے پکھںڈّ دا پردا پھاش وی آپݨِییاں کوِتاواں وِچّ کردی ہَے۔ دھرم دی کوِتری نِںدِّیا نہِیں کردی پْرںتُّۄ دھارمِک سرگرمِییاں اتے کھیتر وِچّ پوِترتا دا گہِݨا پہِنݨ دی تاکِید کردی ہَے۔ دھرم وِچّ ڈیرِیاں راہِیں پکھںڈّتا دا وِرۄدھ کرن والِییاں کوِتاواں لِکھکے سماج نُۄں سیدھ دیݨ دا اُپرالا کردی ہَے۔ اِسے لئی سِیاستداناں اتے دھرم دے ٹھیکداراں بارے لِکھدی ہَے:

وہِم بھرم دے جال وِچھا کے٬ دھرم لۄکاں نُۄں چھلدا۔

نرکاں دی اگّ نال ڈرا کے٬ تۄری پھُلکا چلدا۔

راجنِیتکاں تے سںتّاں دے کۄل٬ پاکھںڈّاں دی پںڈّ ہُںدّی۔

جیب ’چ اَیسی مۄری کردے٬ جۄ کدے ناں جائے مُںدّی۔

نیتا ایتھے اکلۄں ہِیݨے٬ نِرِییاں جۄکاں لہُۄ پِیݨے۔

نِیتِیوان تے دھرم دے راکھے٬ نِتّ بَیگ نۄٹاں دے بھردے۔

سبھنا نالۄں ودھّ کمائی٬ گِلّ دۄویں ہی نیں کردے۔

کاپھی سماں پہِلاں ساہِت دا آدھار منۄرںجّن ہُںدّا سی۔ سمیں دے بدلݨ نال سماجِک تبدِیلِییاں آئیِیاں اُنہاں نال ہی ساہِت وی پْرگتِیواد اتے لۄک ہِتّاں ’تے پہِرا دیݨ تے سماجِک سرۄکاراں دی پْرۄڑھتا کرن والا لِکھِیا جاݨ لگّ پِیا۔ اُس آدھار ’تے کوِتری مہِسُۄس کردی ہَے کِہ ساہِتکاراں دِییاں رچناواں سِرپھ منۄرںجّن لئی نہِیں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں سگۄں اُہ سماج وِچّ واپر رہِییاں غلت گلّاں وِرُدھّ آواذ بُلںدّ کرکے سرکار دے کنّہاں تکّ پہُںچّائُݨ والِییاں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ 

ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ دِییاں کوِتاواں سماجِک سرۄکاراں دی گلّ کردِییاں ہن۔ لۄکاں دے ہکّاں تے پہِرا دِںدِّییاں ہن۔ اُس دِییاں کوِتاواں خُدکشِییاں٬ بلاتکاراں٬ نشِیاں٬ دھرم دے ٹھیکیداراں٬ دھۄکھیباجاں٬ ڈاکُۄیاں٬ اوارا پشُۄیاں٬ سِیاستدانا اتے گۄدی مِیڈِییا دِییاں آپ ہُدرِییاں دے وِرُدھّ ڈٹّکے پہِرا دِںدِّییاں ہن۔ کوِتری جدۄں ..

کرک کلیجے ماہِ دے اکھّر٬ ناں جھِپدے ناں ڈردے۔

مۄڈھا میچ کے نال نیں کھڑھدے٬ سچّ دی ہامی بھردے۔

لِکھدی ہَے تاں اُہ ہکّ تے سچّ ’تے پہِرا دے رہی ہُںدّی ہَے۔ پُستک دے نام تۄں ہی کوِتری دی کوِتا دا مںتّو پتا لگّ جاںدا ہَے۔ شائِرا گۄدی مِیڈِییا تے وی کِںتُّۄ پْرںتُّۄ کردی ہَے٬ جِس نیں سرکار دا پکھّ پُۄر کے سچائی نُۄں اکھّۄں پْرۄکھے کِیتا ہَے۔

جے لِکھݨا تاں٬ کچّ نُۄں کچّ لِکھ۔ ناں ڈر٬ ناں جھِپ٬ سچّ نُۄں سچّ لِکھ۔

گِلّ جد شبد کلم ’چۄں نِکلݨ, بݨ جاںدے ہن گاذی

ارتھاں وِچّ ڈھل جاوݨ جد تاں٬ چُکّ دِںدّے ہن پردے۔

جۄ سرکار دی گۄدی بہِںدّے٬ آپݨِیاں دی سُݨدے رہِںدّے٬

جۄ وی دسّݨ اُہِیئۄ کہِںدّے٬ نُکتاچِینی جگّ دی سہِںدّے٬

چھپدے جِس وِچّ رۄل نیں ذہِرے٬ گِلّ ہُݨ دسّ کی نام دواں؟

’گھر اُداس ہَے‘ ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ دی لمبّی کوِتا ہَے پْرںتُّۄ اُس نیں اِس کوِتا وِچّ پںجّاب دی امِیر وِراست اتے اِس دے الۄپ ہۄ رہے چیٹکاں بارے باکمال لِکھِیا ہَے۔

وِراست کِسے کَۄم دا سرمائِیا ہُںدّی ہَے۔ وِراستی سرمائے نالۄں ٹُٹّکے بھاویں سماج آپݨے آپ نُۄں وِکست گِݨدا ہَے پْرںتُّۄ نوِیں پِیڑھی آپݨے امُل کھجانے تۄں اݨجاݨ رہِ جاںدی ہَے۔ کوِتری نیں گھر نُۄں وِراست دا پْرتِیک بݨاکے لِکھِیا ہَے کِہ آدھُنِک گھراں نیں پرِوار دے مِل بَیٹھݨ رستا بںدّ کر دِتّا ہَے۔ پْراہُݨے ڈرائِںگ رُۄماں وِچّ بَیٹھدے ہن تے پرِوار نال سمبّدھاں وِچّ نیڑتا نہِیں رہِںدّی۔ ماں بۄلی وِچّ گلّ نہِیں ہُںدّی تے درواذے ’تے دستک نہِیں ہُںدّی اتے بذُرگاں نُۄں وکھّرے کمرِیاں وِچّ رکھِّیا جاںدا ہَے۔ کوِتری لِکھدی ہَے:

گھر دے جِیء چلے گئے کِتھے٬ گَیسٹ ہی آ کے بَیٹھݨ اِتھے۔

بۄلݨ بۄلی سمجھ ناں آوے٬ اںگّریذی ناں من نُۄں بھاوے۔

ایتھے بس٬ مہِمان ہی آوݨ, پِچھّے ہن بذُرگ لکۄئے۔

میرے مالک٬ میرے رہِبر٬ کِویں ’آئۄُٹ ڈیٹ‘ نیں ہۄئے؟

کھاݨِیاں وِچّ آئی تبدِیلی٬ کھاݨے بدل گئے٬ آلُۄ٬ بڑِییاں٬ بُۄںدی٬ گھِئۄ-شکر٬ کھِیر٬ ادھرِڑکا٬ ہارے رِجھی دال٬ سیوِیںیاں٬ ڈیلے٬ ائُلے٬ لسّی٬ مکھّݨ, کُۄںڈا-سۄٹا سارے الۄپ ہۄ گئے ہن۔ آدھُنِک کِسم دے کھاݨے آ گئے جِہڑے سِہت لئی ہانِیکارک ہن۔ اِہ کوِتا اِک کِسم نال دِہاتی وِراست دا خجانا ہَے٬ جِنہاں دے ناواں بارے نَۄجوان پِیڑھی نُۄں کۄئی جاݨکاری ہی نہِیں۔ کھاݨِیاں بارے ڈا.ہربںسّ کَۄر گِلّ لِکھدی ہَے:

مکّی دی رۄٹی ساگ سرۄں دا٬ خُشبۄ کڑاہ دی کدی ناں آئی۔

رُۄہ میری تاں بھُکھّی رہِںدّی٬ جھۄرا جاںدا وڈھّ–وڈھّ کھائی۔

آپۄ آپݨے کمرِیاں وِچّ سَۄݨا رِشتِیاں دے نِگھّ دی گھاٹ بݨدا ہَے۔ کمپِّئۄُٹر اتے مۄبائیِل نیں اِک دُۄجے نالۄں دُۄر کر دِتّا ہَے۔ پہِراوے دے پھَیشن نیں رہِںدّی کسر کڈھّ دِتّی۔ اِسے کرکے گھر سُنے تے اُداس پئے ہن۔ پرواس نیں وی پںجّاب دا نُکسان کِیتا ہَے۔

اِس تۄں اِلاوا نشِیاں دی کرۄپی بارے وی کوِتری نیں لِکھکے جاگْرت کرن دی کۄشِش کِیتی ہَے۔ ’اَۄرت ہُںدّی اِکّ سںسّار‘ کوِتا وِچّ درسائِیا ہَے کِہ اَۄرت ساںجھے پرِواراں دی سُۄتردھار ہُںدّی ہَے۔ سںسّار دے سارے رِشتے اَۄرت نال ہی بݨدے تے نِبھدے ہن۔ آدھُنِکتا دی آمد ناں بھَیݨ, بھُۄیا٬ دراݨی-جٹھاݨی٬ نناݨ, ماسی٬ سسُّۄ ماں آدِ دی ورتۄں ہی نہِیں رہی۔ اِہ سارے رِشتے مۄہ تے پِیار دا پْرتِیک ہن۔ 

اَۄرتاں بارے کوِتری نیں ہۄر وی کوِتاواں لِکھِییاں ہن٬ جِنہاں وِچّ اَۄرت دی مہتّتا بارے درسائِیا ہَے۔ ’ستلُج‘ سِرلیکھ والی کوِتا وِچّ شائِرا نیں ستلُج نُۄں سدبھاونا دا پْرتِیک کہِںدّے ہۄئے پںجّاب دی خُشہالی دا مۄڈھی کِہا ہَے٬ کوِتری لِکھدی ہَے:

پُتّ کمائۄُ ’ستلُج‘ ساڈا٬ آکھݨ لۄک سِیاݨے۔

فسلاں جھُۄمݨ ہرِییاں–بھرِییاں٬ نچّدے پھِرن نِیاݨے۔

وارتک دی سُدْرِڑھ لیکھکا ولّۄں کوِتا دے کھیتر وِچّ ’رُۄہ دے رںگّ‘ غذل سںگّْرہِ تۄں بائد ’کرک کلیجے ماہِ‘ دُۄجی پُستک ہَے۔ اُمِید کِیتی جاںدی ہَے کِہ بھوِکھ وِچّ اِہ شائِرا ہۄر ودھِییا یۄگدان پا کے ماں بۄلی دی جھۄلی نُۄں ہۄر امِیر بݨائیگی۔

128 پنِّیاں٬ 250 رُپئے کِیمت اتے دِلکش سُںدّر مُکھّ کور والا اِہ کاوِ سںگّْرہِ پْرِیت پبلِیکیشن نابھا نیں پْرکاشت کِیتا ہَے۔

***