پںجّاب دِییاں 40 جیلہاں وِچّ اِس ویلے 31218 کَیدی نذربںدّ ہن جدۄں کِہ جیلہاں وِچّ کَیدی رکھّݨ دی سمرتھّا 25536 ہَے۔ جیلہاں دا ناں بھاویں سُدھار گھر رکھِّیا گِیا ہَے٬ پر آم ویکھِیا گِیا ہَے کِہ اِنہاں سُدھار گھراں وِچّۄں واپس آئُݨ تۄں بائد بہُت سارے کَیدی پہِلاں نالۄں وی ذِیادا جھگڑالُۄ٬ ہَیںکڑباذ اتے نَیتِک نِگھار والِییاں بہُت سارِییاں ہۄر بُرِییاں آدتاں نال لَے کے آئُںدے ہن۔ نشا تسکری دے نویں نویں ڈھںگّ اُہ جیلہ وِچّۄں ہی سِکھّکے آئُںدے ہن۔ جیلہاں وِچّۄں رِہائی ویلے پاکِستانی تسکراں دے مۄبائِل نمبّر پْراپت کرن اُپرںتّ سرہدّ پارۄں ڈرۄناں راہِیں نشے دی تسکری کرن والے بہُت سارے اجِہے مُجرِم پُلِس دے دھکّے وی چڑھے ہن۔

پںجّاب دِییاں جیلہاں وِچّ نشا٬ مۄبائِل٬ باہرلے تسکراں نال سبںدھّ٬ مۄبائِل پھۄناں راہِیں نشے دا کارۄبار٬ جیلہ وِچّ بَیٹھے گَیںگسٹراں ولّۄں پھِرَۄتی لئی دھمکِییاں٬ مۄبائِل ’تے اَیشپْرستی نُۄں درسائُںدِییاں سَیلپھِییاں دا جیلہ تۄں باہر وائِرل ہۄݨا اجّ کلّہ چرچا دا وِشا بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ پںجّاب دی اِکّ جیلہ تۄں سذا کٹّکے باہر آئے کَیدی نیں سنخنِیکھیذ کھُلاسا کردِیاں پْرگٹاوا کِیتا ہَے کِہ جیلہ وِچّ ہر ترہاں دا نشا٬ مۄبائِل اتے ہۄر سُکھ سہُۄلتاں پَیسے اتے باہُۄبل دے ذۄر ’تے پْراپت کِیتِییاں جاںدِییاں ہن۔ کمذۄر ورگ اتے گرِیب تبکے دی جیلہ وِچّ کۄئی پُچھّ پْرتِیت نہِیں٬ پر بدماشاں اتے دۄ نمبّر دی کمائی کرن والِیاں لئی جیلہاں اَیشپْرستی دا اڈّا بݨِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِس سبںدھّی جیلہاں وِچّ اجِہے ورتارے دا کچّا چِٹھّا شِکائِت دے رُۄپ وِچّ جِتھّے اُس ذِلہے دے سذا کٹّ چُکّے کَیدی ولّۄں اَیسّ.اَیسّ.پی نُۄں بھیجِیا ہَے٬ اُتھّے ہی وِیڈِیئۄ راہِیں سارا کُجھ دسّکے وِیڈِیئۄ جنتک کِیتی ہَے۔ جیلہ دے کرمچارِییاں اتے ادھِکارِییاں اُتّے دۄش لائُںدِیاں اُسنے پْرگٹاوا کِیتا کِہ اِہ سارا اُنہاں دی مِلِیبھُگت نال ہی کِیتا جاںدا ہَے۔ جِہڑا کَیدی اِس وِرُدھّ آواذ اُٹھائُںدا ہَے٬ اُس نُۄں جیلہ ادھِکارِییاں دے تسِیہے سہِݨے پَیںدے ہن۔ اُس کَیدی نُۄں وی کئی وار مار کُٹّ دا ساہمݨا کرنا پِیا۔

اُہ جیلہاں جۄ آم وِئکتی دی پہُںچّ تۄں دُۄر ہُںدِّییاں ہن٬ کَیدی نال اُسدے نذدِیکی رِشتیدار نُۄں مِلݨ سمیں اُسدی چںگّی ترہاں تلاشی لئی جاںدی ہَے۔ گیٹ دے اںدّر جاݨ آئُݨ والے اُتّے باذ اکھّ رکھّی جاںدی ہَے۔ پھِر بھلا اںدّر نشا اتے ہۄر نجائِذ سمان کِںجّ پہُںچّدا ہَے؟ اِس پْرشن دا جواب دِںدِّیاں اُسنے پْرگٹاوا کِیتا کِہ کَیدِییاں دِییاں بَیرکاں وِچّۄں پہُںچّ والے کَیدِییاں نُۄں بَیرک دا نمبّردار بݨا دِتّا جاںدا ہَے اتے اُہدے راہِیں ہی اِہ گۄرکھ دھںدّا چلدا ہَے۔ دُپہِر باراں-اِکّ وجے اتے پھِر شام نُۄں باہرۄں اِکّ پۄٹلی جِہی بݨاکے سمان سُٹِّیا جاںدا ہَے٬ جِس وِچّ مۄبائِل پھۄن٬ چِٹّا٬ جردا٬ اپھِیم٬ سُلپھا٬ بِیڑِییاں دے بںڈّل٬ مَیڈِیکل نشے والِییاں گۄلِییاں٬ سِگنیچر کَیپسُۄل آدِ سمان پَیک ہُںدّا ہَے۔ اِس سمان نُۄں نمبّردار ہی سمبھّالدا ہَے اتے پھِر مہِںگّے بھاء ’تے کَیدِییاں نُۄں سپلائی کِیتا جاںدا ہَے۔ جردے دی 10 رُپئے والی پُڑی اگاںہ 5 سَۄ تۄں ہذار رُپئے تک ویچی جاںدی ہَے۔ اِس ترِیکے نال ہی سدھارن ہذار رُپئے والا مۄبائِل وِیہ ہذار رُپئے تک ویچِیا جاںدا ہَے۔ باہرۄں سمان سُٹّݨ والے نال نمبّردار دی اٹّی سٹّی ہُںدّی ہَے اتے جیلہ وِچّ چلّ رہے کارۄبار وِچّ جیلہ کرمچارِییاں دی مِلی بھُگت ہُںدّی ہَے اتے اُہ اِس کالی کمائی نُۄں بائد وِچّ وںڈّ لَیںدے ہن۔

مانسا ذِلہے نال سبںدھّت جیلہ تۄں رِہاء ہۄ کے کَیدی دے دۄشاں دی جدۄں اُچّ پدھّری پڑتال کِیتی گئی تاں دۄش سہی پائے گئے اتے مانسا جیلہ دے دۄ سہائِک سُپرڈَیںٹاں سمیت چھے مُلاذماں نُۄں نشا تسکری دے دۄشاں ہیٹھ مُئتّل کِیتا گِیا ہَے۔

15 پھروری 2023 نُۄں پھرِیدکۄٹ کیںدری ماڈرن جیلہ وِچّ ہَیڈّ وارڈن نُۄں نشا سپلائی کرن دے دۄش وِچّ گْرِپھتار کِیتا گِیا۔ جِس کَیدی نُۄں اُہ ہَیرۄئِن سپلائی کردا پھڑِیا گِیا٬ اُس دی کِیتی پُچھّ گِچھّ اُپرںتّ جیلہ وِچّ نشا ویچݨ والا گرۄہ ہی پھڑِیا گِیا۔ اِس کالے دھںدّے دے کارۄبار دا لَیݨ دیݨ مۄبائِل راہِیں کِیتا جاںدا سی۔ بھلا جدۄں درباناں دی اکھّ چۄراں نال مِل جاوے٬ پھِر جان-مال نُۄں گمبھِّیر کھترا ہۄݨا ہی ہَے۔ جدۄں مالی دگاباذ ہۄ جاݨ تاں مہِکاں دی پتّ رُل ہی جاںدی ہَے۔ اِکّ پاسے نشا مُکت سماج سِرجݨ دے سرکاری یتن اتے دُۄجے پاسے پںجّاب دِییاں بہُت سارِییاں جیلہاں دی نشے دی مںڈّی وجۄں پچھاݨ بݨنا گمبھِّیر چِںتّا والی گلّ ہَے۔

پِچھلے دِنِیں گُجرات دے اہِمداباد وِچّ نجائِذ مَیڈِیکل نشے دِییاں دوائیِیاں تِیار کرن والی پھَیکٹری دا پردا پھاش ہۄئِیا ہَے۔ اُتھّۄں نشے والِییاں دوائیِیاں دی سپلائی گۄئِںدوال ساہِب اتے مانسا جیلہ وِچّ بںدّ کُجھ ہوالاتی مۄبائِل راہِیں ہی کروا رہے سن۔ اِسے ترہاں ہی جیلہ وِچّ بںدّ اِکّ ہتِیارے دی جاری اِکّ سَیلپھی وِیڈِیئۄ دا ادالت ولّۄں گمبھِّیر نۄٹِس لَیںدِیاں سُۄبے دے ڈی.جی.پی. نُۄں ہلپھِییا بِیان داکھل کِیتے جاݨ دا ہُکم دِتّا گِیا نِردیش وی پںجّاب دِییاں جیلہاں اںدّر اپرادھِییاں دے دبدبے نُۄں درسائُݨ لئی کاپھی منِّیا جا سکدا ہَے۔ اِس سَیلپھی وِچّ اُکت ہتِّیا دا دۄشی اتے اُسدے نال کھڑھے کئی ہۄر کَیدِییاں دے ہتھّاں وِچّ مۄبائِل پھۄن پھڑے دِکھائی دے رہے ہن اتے اُہ جاݨ بُجھّ کے اُنہاں دا پْردرشن کر رہے ہن۔ اِسے ترہاں ہی پاسکۄ اَیکٹ دی دھارا 376 ادھِین ریپ کرن دا دۄشی جیلہ اںدّرۄں پِیڑت لڑکی نُۄں وِیڈِیئۄ بݨاکے بھیجدا ہَے٬ جِس وِچّ اُہ آپݨے دۄ تِنّ ساتھِییاں نال ٹی.وی. اگّے بَیٹھا شُگل میلا کر رِہا ہَے۔ کَیدی دی اِس ہرکت سبںدھّی وی ادالت دے آدیش انُسار پڑتال ہۄ رہی ہَے۔

پںجّاب دِییاں وکھّ وکھّ جیلہاں وِچّ بںدّ کَیدِییاں ولّۄں امن کانُۄن بھںگّ کرن والِییاں اجِہِییاں گھٹناواں دا ماݨیۄگ ہائی کۄرٹ نیں گمبھِّیر نۄٹِس لِیا ہَے۔ پںجّاب ہرِیاݨا ہائی کۄرٹ دے ماݨیۄگ جسٹِس اَینّ.اَیسّ. سیخاوت اُس ویلے بہُت پْریشان ہۄ گئے جدۄں پھِرۄذپُر سَیںٹرل جیلہ وِچّ بںدّ سمگلراں نُۄں پھۄن دِییاں سہُۄلتاں دیݨ دا کاںڈ ساہمݨے آئِیا۔ اِکّ سمگلر جیلہ وِچّ 1 مارچ 2019 تۄں 31 مارچ 2019 تک اںدّر سی۔ اُسدے پھۄن تۄں 38850 کالاں ہۄئیِیاں۔ دُۄسرے کَیدی دے پھۄن تۄں 9 اکتُۄبر 2021 تۄں 14 پھروری 2021 تک 4582 کالاں دا رِکارڈ ساہمݨے آئِیا ہَے۔ جیلہ اںدّر ہۄر وی کئی پھۄناں تۄں سَیںکڑے کالاں کِیتِییاں گئیِیاں۔ جیلہ وِچّ بںدّ دۄ تسکراں ولّۄں آپݨِییاں پتنِییاں دے کھاتے وِچّ 1.35 کرۄڑ دی راشی ٹراںسپھر کرن دا ماملا وی جیلہ کرمچارِییاں دی کارگُذاری اُتّے پْرشن چِنّہ لائُںدا ہَے۔ ماݨیۄگ ہائی کۄرٹ دی اِہ سکھت ٹِپّݨی ہَے کِہ جیلہاں وِچّ دھںدّا ذۄراں ’تے ہَے اتے جیلہ ادھِکاری٬ کرمچاری لکھّاں رُپئے کما رہے ہن۔ ہائیِکۄرٹ ولّۄں سکھت وارنِںگّ دِںدِّیاں کِہا گِیا ہَے کِہ جیکر دۄشی کرمچارِییاں اُتّے کۄئی کاروائی ناں ہۄئی تاں ہائی کۄرٹ آپݨی پدھّر ’تے کاروائی کریگی۔ سی.بی.آئی اتے ای.ڈی نُۄں جاںچ کرن دی وارنِںگّ دِتّی گئی ہَے۔

پںجّاب اِکّ سرہدّی سُۄبا ہَے۔ پْراںت دِییاں جیلہاں وِچّۄں اجِہِییاں گھٹناواں نُۄں رۄکݨ لئی سِیاسی دْرِڑھ اِچھّا شکتی٬ پْرشاسنِک سرگرمی اتے جیلہ ادھِکارِییاں دا ڈِئُٹی پْرتی پْرتِیبدھّ ہۄݨا اتِںئّت ذرُۄری ہَے۔

*****