डा: हरबंस कौर गिल्ल समरत्थ साहितकार है। उस दीआं हुण तक्क साहित दे वख्ख-वख्ख रूपां दीआं 20 पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। ‘करक कलेजे माहि’ कावि संग्रहि उस दी 21वीं पुसतक है। इस तों पहिलां उस दा ‘रूह दे रंग’ ग़ज़ल संग्रहि प्रकाशत हो चुक्का है। चरचा अधीन कावि संग्रहि विच्च 53 कवितावां हन, जिहड़ीआं पंजाब, पंजाबीअत, सभिआचार अते विरासत दी हूक दा प्रगटावा करदीआं हन।
उस दी बोली ठेठ मलवई अते दिहाती शबदावली पाठक दे समझ आउण वाली है। शाइरा दीआं कवितावां छंद बंदी, बहिर अते काविक लै विच्च प्रोसीआं होईआं हन। इह कवितावां डा: हरबंस कौर गिल्ल दी ज़िंदगी दे निज्जी तजरबे ते अधारत हन, प्रंतू शाइरा इनहां नूं लोकाई दीआं बणाउण विच्च सफल हो गई है। भाव इह कवितावां पाठक नूं आपणी ज़िंदगी दा हिस्सा लगदीआं हन। डा: हरबंस कौर गिल्ल दी विरासत दिहाती पंजाब है, भाव उस दा बचपन पिंडां विच्च रहिंदिआ गुज़रिआ है। इस करके उस दीआं कवितावां पंजाब दीआं फ़सलां, सत्थां, रहितल, किसानी सभिआचार, पिपलां, हलां पंजालीआं, टोभिआं, खूहां, त्रिंझणा अते कुदरत दे नज़ारिआं दी बात पाउंदीआं हन। आपणे पिंड गहौर जाण तों बाअद लिखदी है:
अजोके समें दी सभ तों कौड़ी सचाई इह है कि इनसान जानवरां नाल भावुक मोह प्रेम तां वधा रिहा है पर आपणे मापिआं दी सेवा-संभाल तों मूंह मोड़ रिहा है। इह सिरफ निज्जी पसंद दा मामला नहीं, सगों साडीआं समाजिक कदरां-कीमतां विच्च आए खतरनाक बदलाअ दा संकेत है।
पिआर दी दिशा बदल रही है
खोजां अते समाजिक अधिऐन दस्सदे हन कि पछ्छमी समाजां समेत दुनीआ भर विच्च इनसान अते पालतू जानवरां विचकार भावुक बंधन मज़बूत हो रिहा है। छोटे परिवार, वध रही उमर, रिशतिआं विच्च तणाअ अते समाजिक इकल्लेपन दे कारन लोक आपणी भावुक लोड़ पूरी करन लई पालतू जानवरां वल्ल रुख कर रहे हन। भारत विच्च वी पालतू जानवरां नूं “परिवार दा मैंबर” समझण दा रुझान तेज़ी नाल वधिआ है। मीडीआ, उपभोगता रुझानां अते सोशल मीडीआ नें इस नूं होर हुलारा दित्ता है।
किरपाल सिंघ पंनूं दा जनम 25 मारच 1936 नूं राड़ा साहिब नेड़े पिंड कटाहरी विच्च होइआ सी। बरैंपटन विच्च रहिंदे पंजाब बिजली बोरड दे रिटाइर चीफ इंजनीअर ईशर सिंघ नें उसदी निशकाम सेवा दा वेरवा अंगरेज़ी विच्च डराफट कर के ओनटेरीओ सरकार दे धिआन विच्च लिआंदा तां सरकार नें पंनूं नूं ‘ओनटेरीओ सीनीअरज़ अचीवमैंट अवारड’ देण दा ऐलान कीता। पंजाबी पिआरिआं नूं खुशी है कि पंजाबी दे कंपिऊटरीकरन विच्च प्रदान कीतीआं सेवावां लई 25 जून 2025 नूं ओनटेरीओ सरकार वल्लों किरपाल सिंघ पंनूं नूं सनमानित कीता गिआ। सनमान देण दी रसम गवरनर हाऊस विच्च ओनटेरीओ दी माणयोग गवरनर नें निभाई।
पंजाब एशीआ महांदीप दा उह खित्ता है जित्थे नशिआं कारन सभ तों वध्ध जानी अते माली नुकसान हो रिहा है। इस मारू दुखांत कारन नौजवान मुंडे बेरां वांग झड़ रहे नें अते सिविआं विच्च सोगी चिहरिआं दी भीड़ लगातार वध रही है। इस वेले कई पिंड ‘विधवावां दे पिंडां’ वजों जाणे जांदे हन किउंकि उत्थे नशिआं दे कहिर नें मनुख्खी ज़िंदगीआं नूं निगल लिआ है। कई पिंडां दी पछाण ‘छड़िआं दा पिंड’ वजों बणी होई है, किउंकि शराब अते चिट्टे कारन नखिध्ध होई जवानी नूं कोई आपणी धी देण लई तिआर नहीं। कई पिंड घर दी कढ्ढी शराब अते चिट्टे दी शरेआम विकरी लई प्रसिध्ध हन। जदों वी नशिआं कारन मारू दुखांत वापरदा है तां इक्क वार हिलजुल जिही हुंदी है। राज सत्ता भोग रहे आगू पीड़त परिवारां कोल मगरमछ्छ दे हंझू केरदे हन। हर तरहां दी मदद दा भरोसा देण दे नाल नाल नशिआं दा लक्क तोड़न दा दाअवा वी कर दिंदे हन। विरोधी पारटीआं उस वापरे मारू दुखांत दा लाहा लैंदिआं पीड़त परिवारां नाल हमदरदी दा प्रगटावा करन दे नाल नाल उनहां लई आरथिक सहाइता अते परिवार दे इक्क मैंबर लई रुज़गार दी मंग करदिआं सरकार नूं भंडण विच्च कोई कसर नहीं छड्डदीआं। इंज नशिआं दे मारू दुखांत
बिकरम सिंघ गरेवाल साबका मुख्ख इंजिनीअर लोक निरमाण (बी.ऐंड.आर.) विभाग पंजाब 31 जनवरी 2024 नूं आपणा 101वां जनम दिन मनाउण तों 15 दिन पहिलां इस फ़ानी संसार नूं अलविदा कहि गए हन।
2023 विच्च उनहां दा 100वां जनम दिन धूम धाम नाल पंजाब इंजिनीअरिंग कालज चंडीगहड़ विखे इंजिनीअरज़ अलूमनी नें बिकरम सिंघ गरेवाल नूं बिहतरीन ज़िंदगी दे 100 साल पूरे करन लई ‘लाईफ़ टाईम अचीवमैंट अवारड’ दे के सनमानत करदिआं ते मनाउंदिआं किहा सी ‘‘बिकरम सिंघ गरेवाल इंजिनीअरिंग जगत लई रोल माडल हन। बिकरम सिंघ गरेवाल मैकलागन इंजीनीअरिंग कालज लाहौर दा माण सन, जिनहां दिआनतदारी नाल नौकरी करदिआं ज़िंदगी दे 10 दहाकिआं दा लुतफ़ लिआ ।’’
पंजाब अज्ज इक्क अजिहे दौर विच्चों लंघ रिहा है जिस विच्च नशा सिरफ किसे इक्क नौजवान दी तबाही नहीं कर रिहा, सगों पूरे परिवारां, पिंडां अते शहिरां दी समाजिक बिमारी बण चुक्का है। हर रोज़ किसे नां किसे घर विच्च कोई मां आपणे पुत्तर दी उडीक विच्च बैठी है, कोई पिता आपणे पुत्तर नूं सुधारन दी आखरी कोशिश कर रिहा है अते कोई परिवार आपणे चिराग नूं गुआ के अधूरा रहि गिआ है। इसे दरद दे विचकार मानसा दे नशा-विरोधी कारकुन परविंदर सिंघ झोटे दी हत्तिआ नें साबत कर दित्ता है कि नशिआं दे विरुध्ध अवाज़ उठाउणा वी पंजाब विच्च जान देण वाला कंम बण सकदा है।
‘खिद्दो’ नावल पहड़ के बशीर बदर दा इह शिअर बड़ी शिद्दत नाल याद आ रिहा है:
शुहरत की बुलंदी भी इक पल का तमाशा है
जिस शाख़ पे बैठे हो वोह टूट भी सकती है।
इस शाइर नें ‘खिद्दो’ दे सारे कथानक नूं इको शिअर विच समेट लिआ।
पंजाब विधान सभा दे बज्जट सैशन विच्च सनौर हलके नाल संबंधित राज सता दी पारटी दे विधाइक नें प्रशन पुछ्छ के पंजाब दे नशेड़ीआं तों हमदरदी प्रापत करन दी असफल कोशिश कीती है। उसदा प्रशन सी कि की पंजाब विच्च अफीम दी खेती शुरू करन दी पंजाब सरकार वल्लों कोई तजवीज़ है? उसदे इस प्रशन ’ते सदन दे मैंबर खुल्ल्हके हस्से। सपीकर साहिब नें मुसकराउंदिआं खेतीबाड़ी मंतरी नूं विधाइक दे ‘उसारू’ अते ‘लोक हित’ वाले प्रशन दा जवाब देण लई किहा। मंतरी नें सपशट कर दित्ता कि पंजाब सरकार वल्लों हाल दी घड़ी अजिही कोई तजवीज़ नहीं है। सदन विच्च इस सवाल-जवाब ’ते सूझवान पंजाबीआं नें चिंता दा प्रगटावा करदिआं किहा है कि सदन विच्च विधाइक दा इह प्रशन नशिआं कारन सिविआं दी प्रचंड होई हवा नूं मठ्ठा करन दा यतन नहीं सी, सगों इस तरहां दा कोझा यतन सी, जिवें कुहाड़ा दरख़त दी सुख्खसांद पुछ्छण दा नाटक कर रिहा होवे। किंना चंगा हुंदा जेकर विधाइक पंजाब विच्च बेरां वांग झड़ रही जवानी दी चिंता दा प्रगटावा करदा, मुख्ख मंतरी नूं 2022 दीआं चोणां विच्च तिंन महीनिआं दे अंदर अंदर नशा खतम करन दा वाअदा चेते करवाउंदा। सिविआं अंदर नशिआं कारन वध रही भीड़ नूं ठल्ल्ह पाउण लई कोई ठोस
पुरतान समें मानसा नूं पंजाब दा सभ तों वधेरे पछड़िआ होइआ इलाका किहा जांदा सी प्रंतू वरतमान समें इस इलाके नूं पत्तरकारां, समाज सेवकां, साहितकारां, कलाकारां, गीत संगीत दे प्रेमीआं अते गाइकां दी नरसरी वी किहा जा सकदा है।
पंजाब दे गीत संगीत अते गाइकी दे अमीर सभिअचार दी सांभ संभाल करन वाला अशोक बांसल वी मानसा नाल संबंधत है। सरसरी निगाह मारिआं उह इक पहिलवान लग्गदा है प्रंतू असल विच्च अशोक बांसल मानसा, कलातमिक कलावां दा मुद्दई ते सिदक दिली वाला प्रतिभावान संगीत प्रेमी है। जिस दे रग-रग विच्च संगीत समोइआ होइआ है। जिवें तूंबी दी तार नूं टुणकाइआं लै मई संगीत निकलदा है, उसे तरहां अशोक बांसल मानसा नाल विचार वटांदरा करन समें उस दी आवाज़ संगीत दी महिक दिंदी है। गीतकारां ते गाइकां दीआं रचनावां दे समें, सथान अते उनहां दीआं सरगरमीआं अशोक बांसल मानसा दे दिमागी कंपिऊटर विच्च भरीआं पईआं हन, जिनहां नूं कमांड देण दी लोड़ है ते आप मुहारे जाणकारी संगीतक धुनां विच्च मुहई्ईआ होण लग्ग जांदी है।
अज्ज दा युग विगिआन, तकनीक अते विशवीकरन दा युग है। हर पासे तरक्की दीआं गल्लां हो रहीआं हन। देश होवे जां सूबा, शहिर होवे जां पिंड; सभ थांईं विकास दे नाअरे गूंज रहे हन। पर इसे विकास दी दौड़ विच्च किते असीं आपणी सभ्भिआचारक पछाण तों तां नहीं टुट्ट रहे? इह सवाल अज्ज हर चिंतनशील विअकती दे मन विच्च उठ्ठणा लाज़मी है। विकास ज़रूरी, प्रंतू कीमत? कोई शक्क नहीं कि आधुनिकता नें साडे जीवन नूं सुखाला बणाइआ है। मोबाइल फोन, इंटरनैट्ट, आनलाईन सिख्खिआ, डिजिटल सेवावां; इह सभ कुझ अज्ज साडी ज़रूरत बण चुक्के हन। पंजाब वी इस दौड़ विच्च पिछ्छे नहीं रिहा। खेती विच्च मशीनीकरन, सिख्खिआ दा पसार, नौजवानां दा विदेशां विच्च रुज़गार; इह सभ विकास दीआं निशानीआं हन।
पिछले दिनीं मैनूं दोंह थावां ’ते इक्को दिन जाण दा मौका मिलिआ। पहिली थां ’ते जा के मानसिक नूं सकून वी मिलिआ अते सिजदा करन लई सिर वी झुक गिआ। दूजी थां ’ते जाण उपरंत मन डाढा ही प्रेशान होइआ। अच्चवी जिही महिसूस कीती, पर वापसी ’ते उस थां दे गेट ’ते खड़ोके सकून दे पल वी हिस्से आए। लगदा सी जिवें राम रौळे अते कंन पाड़वें शोर दे इक्क खूंजे विच्च कोई परीआं दी बात पा रिहा होवे।
30 मारच 2024 नूं मैनूं दो अलग्ग अलग्ग थावां ’ते हो रहे समागमां विच्च जाण लई सतिकार भरिआ सद्दा मिलिआ। पहिला सद्दा आल इंडीआ पिंगलवाड़ा सुसाइटी दी संगरूर शाख़ा दे प्रबंधकां वल्लों शाख़ा दे 24वें सथापना दिवस विच्च शामल होण लई सी अते दूजा सद्दा कालज विच्च प्रोफैसर वजों सेवा कर रही धीआं वरगी रमन दे संगरूर तों पंदरां किलोमीटर दूर पैलेस विच्च हो रही उस दी शादी विच्च शामल होण दा सी।
यादविंदर सिंघ भुल्लर नें हुण तक्क वारतक दीआं पंज पुसतकां पंजाबी मां बोली दी झोली विच्च पाईआं हन, जिनहां विच्च दो सफरनामे, यातरा स्री हेमकुंट साहिब ते यातरा स्री हज़ूर साहिब, चुप्पां तिड़क पईआं, जिंद देश दे लेखे अते इक बाल संग्रहि बाल वंडण ख़ुशबोआं शामल हन। ‘मनहु कुसुधा कालीआ’ छेवीं पुसतक ते उस दा पलेठा नावल है। इस नावल दा विशा डेरिआं विच्च हो रहे कुकरमा संबंधी है। गुरबाणी दे शबद:
गली असी चंगीआ आचारी बुरीआह॥
मनहु कुसुधा कालीआ बाहिर चिटवीआह॥
तेरे महिलां दे विच्च-विच्च वे, बाबल डोला नहींओं लंघदा …
बाबल मेरा देसां दा राजा, कोई निंदके नां जावे …
तूं किओं रोवें बाबल वे, जग्ग हुंदड़ी आई …
बच्चिआं दी सफलता लई अंकां दे नाल रुची, सिहत अते मानसिक खुशी वी बहुत ज़रूरी है। अजोका युग मुकाबले अते तेज़ी दा युग है। सारे मापे आपणे बच्चिआं नूं पहड़ाई विच्च अग्गे, जीवन विच्च सफल अते समाज विच्च माणयोग सथान ’ते देखणा चाहुंदे हन। इसे कारन बच्चिआं उत्ते चंगे अंक हासल करन, मकाबलेबाज़ी प्रीखिआवां दी तिआरी करन अते भविख्ख विच्च उच्चे अहुदे प्रापत करन दा दबाअ लगातार वध रिहा है। इस दौरान कई वार खेडां, अराम, रचनातमकता अते बच्चिआं दी आपणी रुची नूं अणडिठ्ठा कर दित्ता जांदा है। विदवानां दा मंनणा है कि बच्चे दा सरवपख्खी विकास केवल किताबी पहड़ाई नाल संभव नहीं; सिख्खिआ दे नाल नाल खेडां, सभ्भिआचारक गतीविधीआं, नैतिक मुल्ल अते जीवन-जाच वी बच्चे दी शखसीअत निरमाण विच्च अहिम भूमिका निभाउंदे हन। घर अते सकूल दा माहौल बच्चे दी सोच, आदतां अते भविख्खी दिशा उत्ते डूंघा प्रभाव पाउंदे हन।
डा. गुरबख़श भंडाल कच्चे ते पक्के दोहां तरहां दे राहां दा ‘पांधी’ है। उस दा इह सफ़र बिआस दरिआ दे कंढे वस्से पिंड भंडाल बेट तों आरंभ हुंदा है। इह लंमा सफ़र धालीवाल बेट, कपूरथला, जलंधर, गुरूसर सुधार ते गुरू की कांशी दा ‘कच्चा रसता’ तैअ करके हुशिआरपुर दी ‘पक्की सड़क’ तों हुंदा होइआ मुड़ कपूरथला जित्थे उह 1970’विआं विच्च ‘परैप्प’ (प्री-यूनीवरसिटी) तों बी.ऐस्स. सी. तक्क विदिआरथी रिहा है, विच विदिआरथीआं नूं फिज़िकस पहड़ाउण तों बाअद कनेडा दा ‘हवाई मारग’ फहड़दा है। 2003 विच कैनेडा पहुंच बरैंपटन दीआं अख़बारां ‘परवासी’ ते ‘कैनेडीअन पंजाबी पोसट’ विच्च कंम करके थोहड़ा जिहा साह लैण तों बाअद लंमें सफ़र दा इह ‘पांधी’ 2015 विच अमरीका दे शहिर कलीवलैंड नूं चल्ल पैंदा है अते उत्थे उडीक रही कलीवलैंड सटेट यूनीवरसिटी ‘च 40 साल बाअद यूनीवरसिटी दे विदिआरथीआं नूं पहड़ाउण दा आपणा सुनहिरी सुपना पूरा करदा है।
भारत दी अज़ादी दी लड़ाई दे इतिहास विच्च शहीद-ए-आज़म भगत सिंघ दा नाम अमर शहीदां दी कतार विच्च सभ तों उच्चा सथान रख्खदा है। उह सिरफ इक्क बहादर क्रांतीकारी ही नहीं सन, सगों दूरदरशी चिंतक, तरकशील लेखक, समाजवादी विचारधारा दे समरथक अते नौजवानां दे प्रेरणाश्रोत वी सन। उनहां दा जीवन देश दी अज़ादी, समाजिक बराबरी अते मनुख्खी मरयादा लई कीते गए अदभुत तिआग दी गाथा है।
नशिआं कारन लोकां दी हालत कख्खों हौली अते पाणीउं पतली हो गई है। पंजाब दे पिंडे ’ते पई नशिआं रूपी गरद नें रंगले पंजाब दी विलख्खणता नूं ही ग्रहिण ला दित्ता है। पंजाब दी अंदाज़न तिंन करोड़ दी आबादी विच्चों 68.84% लोक पिंडां विच्च रहिंदे हन। पिंडां विच्च थां थां खुल्ल्हे शराब दे ठेकिआं नें जित्थे लोकां दी आरथिकता नूं बुरी तरहां खोरा लाइआ है, उत्थे ही लुट्टां-खोहां, ठग्गीआं, नजाइज़ कबज़िआं, बलातकारां, कतल अते घरां अंदर बैठिआं ’ते ही चल्ल रहे हथिआरां नें पंजाबीआं नूं हिंसक, झूठे अते शरारती बणाके रख्ख दित्ता है।
कई सालां तों कैनेडा विच्च रहिंदिआं हथली पुसतक ‘मेरे पिता दी कुरसी: पाकिसतान दी यातरा’ दी लेखिका रजवंत कौर संधू नूं आरथिक तंगी वाला तां कोई मसला नहीं सी अते कैनेडा दी नागरिक होण करके नां ही पाकिसतान दा पासपोरट प्रापत करन विच्च कोई दिक्कत सी। उनहां दे पती-देव उघ्घे पंजाबी लेखक डा. वरिआम सिंघ संधू इस तों पहिलां दो वार इकल्ले ही पाकिसतान जा वी आए सन। उह आपणी शरीके-हयात रजवंत कौर नूं नाल नहीं सन लै के गए, जिसदा इस लेखिका नूं डाहडा गिल्हा वी है। ‘बहाना’ पहिली वार 2001 विच्च फ़खर ज़मां वल्लों लाहौर विच्च करवाई गई उनहां वल्लों पहिली आलमी पंजाबी कानफ़रंस विच्च लेखकां नूं आपणीआं पतनीआं नूं नाल नां लिजाण दा अते फिर दूसरी वार हरनेक सिंघ घड़ूंआं वल्लों केवल उनहां दा आपणा (वरिआम सिंघ संधू दा) ही पासपोरट मंगे जाण दा सी।
कुदरत नाल खिलवाड़ करना मनुख्खता लई सभ तों वड्डी भुल्ल साबत हो रही है। पिछले कुझ सालां विच्च वापरीआं कुदरती आफतां-भारी हहड़, भिआनक गरमी दीआं लहिरां, अचानक आउण वाले तुफान अते सोके सानूं सपशट संदेश दे रहे हन कि जेकर असीं हुण नां जागे तां आउण वालीआं पीहड़ीआं लई धरती रहिणयोग नहीं बचेगी।
हहड़ां दा कहिर: पंजाब तों निपाल तक्क
2025 विच्च भारत नें 334 दिनां विच्चों 331 दिन किसे नां किसे रूप विच्च अत्त दीआं मौसमी घटनावां दा साहमणा कीता, जिस नाल 4, 419 लोकां दी मौत होई अते 17.4 मिलीअन
गल्ल सतंबर 2020 दी है। उनहां दिनां विच्च मैं संगरूर दे नशा छड़ाऊ केंदर दे निरदेशक वजों कंम कर रिहा सी। नशई मरीज़ां नूं ज़िंदगी दे खलनाइक नहीं सगों पीड़त समझदिआं उहनां नूं दुआ अते दवाई दे सुमेल नाल मुख्ख धारा विच्च लिआउण दे हर संभव यतन कीते जांदे सन। धरम, साहित अते किरत दे संकलप नाल जोड़न कारन सारथक नतीजे साहमणे वी आ रहे सन। पंजाब दे वख्ख-वख्ख ज़िल्हिआं दे नाल-नाल गुआंढी प्रांतां दे नशई मरीज़ां नें वी नशा मुकत होण लई इस नशा छुड़ाओ केंदर दी ढोई लई होई सी। शाम नूं हर रोज़ योगा, मैडीटेशन अते कौंसलिंग दी ज़िंमेवा