अक्टूबर 12, 2026

writingDetail.created_by
By: मोहन शरमा

अफीम दी खेती दा राम रौळा

पंजाब विधान सभा दे बज्जट सैशन विच्च सनौर हलके नाल संबंधित राज सता दी पारटी दे विधाइक नें प्रशन पुछ्छ के पंजाब दे नशेड़ीआं तों हमदरदी प्रापत करन दी असफल कोशिश कीती है। उसदा प्रशन सी कि की पंजाब विच्च अफीम दी खेती शुरू करन दी पंजाब सरकार वल्लों कोई तजवीज़ है? उसदे इस प्रशन ’ते सदन दे मैंबर खुल्ल्हके हस्से। सपीकर साहिब नें मुसकराउंदिआं खेतीबाड़ी मंतरी नूं विधाइक दे ‘उसारू’ अते ‘लोक हित’ वाले प्रशन दा जवाब देण लई किहा। मंतरी नें सपशट कर दित्ता कि पंजाब सरकार वल्लों हाल दी घड़ी अजिही कोई तजवीज़ नहीं है। सदन विच्च इस सवाल-जवाब ’ते सूझवान पंजाबीआं नें चिंता दा प्रगटावा करदिआं किहा है कि सदन विच्च विधाइक दा इह प्रशन नशिआं कारन सिविआं दी प्रचंड होई हवा नूं मठ्ठा करन दा यतन नहीं सी, सगों इस तरहां दा कोझा यतन सी, जिवें कुहाड़ा दरख़त दी सुख्खसांद पुछ्छण दा नाटक कर रिहा होवे। किंना चंगा हुंदा जेकर विधाइक पंजाब विच्च बेरां वांग झड़ रही जवानी दी चिंता दा प्रगटावा करदा, मुख्ख मंतरी नूं 2022 दीआं चोणां विच्च तिंन महीनिआं दे अंदर अंदर नशा खतम करन दा वाअदा चेते करवाउंदा। सिविआं अंदर नशिआं कारन वध रही भीड़ नूं ठल्ल्ह पाउण लई कोई ठोस सुझाअ दिंदा। विधाइक इह वी भुळ्ळ गिआ कि नशिआं नूं उतशाहित करना, रख्खिआ करनी, नशिआं दे साधन उपलबध करवाउणे, इह कंम तत्थ, तरक अते मानवी कदरां कीमतां दे अधार ’ते अनैतिक कारज है। इस वेले तां सथिती इस तरहां दी बणी होई है कि किसान नूं डी.ए.वी.पी. दी घाट हो सकदी है, पर नशे दी नहीं। इक्क नशा मुकत होए नौजवान नें लोकां दे इक्क भरवें इकठ्ठ विच्च इह प्रगटावा कीता सी, “घर विच्च रोटी पकाउण लई दुकान तों आटा लिआउण विच्च देर लग्ग सकदी है पर नशे दी तां टैलीफोन करन नाल ही होम डलिवरी हो जांदी है।”

इस वेले पंजाब दे बज़ुरगां दी चिट्टी दाहड़ी हंझूआं नाल भरी होई है। किते नशे विच्च ओवरडोज़ दा टीका, किते दिल दे नेड़े टीका लाउण दी कोशिश, किते झाड़ीआं विच्च फसी नशई दी लाश, सोशल मीडीआ ’ते वाइरल हो रहीआं पत्थरां नूं वी रुआउण वालीआं फोटोआं, सदा लई सौं चुक्के बाप नूं चिंबड़िआ मासूम बच्चा जदों बाप नूं हलूण के इंज कहिंदा है, “भापा, मैनूं सकूल छड्ड आओ” तां वेखण वालिआं दीआं वी भुब्बां निकल जांदीआं नें। अणविआहे इकलौते म्रितक वीर दे मत्थे ’ते सिहरा बंनहदी भैण खून दे अत्थरू केरदी है। विहड़े विच्च विछे सत्थर ’ते इह प्रशन धुख रहे नें कि इह किहो जिहा विकास है, जिसने जवानी ही निगल लई है। नशिआं कारन अजिही दरदनाक सथिती ’ते चिंता दा प्रगटावा करन दी थां पंजाब नूं अफीम जिहे इक्क होर तोहफ़े दा ज़िकर पवित्तर सदन विच्च करना पंजाबीआं दे ज़खमां ’ते लूण छिड़कण दी तरहां है।

दरअसल पोसत दी खेती राहीं अफीम तिआर कीती जांदी है। 1985 विच्च अफीम दे मारू असरां कारन पोसत दी खेती उत्ते सरकार वल्लों पाबंदी ला दित्ती गई सी अते उस समें तों लगातार जारी है। इस वेले उत्तर प्रदेस, मध्ध प्रदेस अते राजिसथान विच्च सरकार वल्लों पोसत दी खेती करन नूं प्रवानगी दित्ती होई है। पाबंदी दे बावजूद पंजाब विच्च चोरी छुपे पोसत दी खेती कीती जांदी है। हालां कुझ दिन पहिलां ही कपूरथला, संगरूर अते फाज़िलका ज़िल्हिआं विच्च पोसत दी नजाइज़ खेती दे कई केस साहमणे आए हन।

चीन दी उदाहरण साडे साहमणे है। उस देश दी पछाण ‘चीन अफीमची’ वजों बण गई सी। अफीम दा झस्स पूरा करन लई उत्थों दे लोक आपणे बच्चे वेचण दे नाल नाल औरतां आपणी इज़्ज़त वी दाअ ’ते ला रहीआं सन। उस देश दे आगू माउज़ेतुंग नें गंभीर हो के सोचिआ कि अजिही माड़ी हालत विच्च तां चीन दीआं नसलां ही खतम हो जाणगीआं अते देश अते विदेशी ताकतां कबज़ा कर लैणगीआं। उसने इस मसले नूं गंभीरता नाल लिआ। देश दे चेतंन वरग, समाज सेवक, सदबुध्धी राजनीतक लोकां नूं नाल लै के उसने 1949 विच्च अफीम दे खातमे लई सुहिरद यतन कीते। नशईआं दा सरकारी तौर ’ते मुफ़त इलाज करवाइआ। नशे दे तसकरां नूं मुख्ख धारा विच्च लिआउण लई उनहां दे रुज़गार लई बदलवां प्रबंध कीता। जिहड़े तसकर फिर वी तसकरी दे धंदे तों नां हटे, उनहां नूं करड़ीआं सज़ावां दे के मंग अते सपलाई लाईन नूं तोड़िआ। 1949 तों 1951 तक चल्ली इस ज़ोरदार मुहिंम उपरंत चीन अफीम मुकत होइआ। इस वेले चीन संसार दे सिरमौर ताकतवर देशां विच्च शामल है अते उसने हर खेतर विच्च तरक्की दीआं सिखरां नूं छुहिआ है।

पंजाब दा दुखांतक पख्ख इह है कि अबादी पख्खों देश दी कुल्ल आबादी दा 2.21% पंजाब वासी हन। पर ओवरडोज़ नाल होईआं मौतां विच्च भारत विच्च होईआं कुल्ल मौतां दा 22% इकल्ले पंजाब दा ‘योगदान’ है। इक्क सरवेखण अनुसार साडे नौजवानां दे विदेशी रुझान दे कारनां विच्च 12.12% परिवारां नें पंजाब विच्च फैले नशिआं तों बचाउण लई आपणे बच्चिआं नूं विदेश भेजणा शुरू कीता है। सूबे दीआं समाजिक अते आरथिक तंगीआं तुरशीआं नें 18.19% पंजाबीआं नूं विदेश जाण लई मजबूर कीता। पंजाब विच्च वध रहे अपराधां तों दुखी हो के 3.37% पंजाब दे लोकां नें विदेश दा रुख इखतिआर कीता। अजिही हालत विच्च हवाई अड्डिआं ’ते भीड़ लगातार वध रही है। इस वेले जवानी दा तिहरा घाण हो रिहा है। नशिआं कारन मौतां, जवानी तसकरां दी झोली विच्च अते जां फिर परवास। इह सभ कुझ पंजाब लई शुभ शगन नहीं हन। विशव बैंक वल्लों जिनहां दस सूबिआं नूं विकासशील मंनिआ गिआ है, उनहां विच्चों पंजाब दा नां अलोप है। इक्क होर सरवेखण अनुसार पंजाबी नौजवान किरत सभ्भिआचार अते होर उसारू कारजां विच्च देश दे पछड़े होए सूबिआं दी कतार विच्च शामल हन।

जित्थों तक पंजाब विच्च अफीम दी खेती दा सवाल है, पंजाब विच्च सरकारी हसपतालां दे ओट सैंटरां विच्च नशई मरीज़ां नूं बुपरीनौरफीन (जीभ ते रख्खण वाली गोली) मुफ़त दित्ती जांदी है। इस दवाई विच्च अफीम दा सोधिआ होइआ सालट शामल है। इस दवाई दी वंड लई 102 करोड़ सालाना दा बज्जट रख्खिआ गिआ है। गोली लैण लई ओट सैंटरां विच्च नशईआं दी भीड़ लग्गी रहिंदी है। पर इस गोली नाल नशा छड्डण दा नतीजा 1% है। भला, जे रिउड़ीआं दी तरहां अफीम तों किते ज़िआदा मातरा वाली गोली लैके परनाला उत्थे दा उत्थे ही है, फिर अफीम दी खेती पंजाब नूं किंज नशा मुकत करेगी? इह सवाल समझ तों बाहर है। पंजाब विच्च अफीम/पोसत दी बलैक वड्डे पध्धर ’ते जारी है। पिछले दिनीं जलंधर तों दो हज़ार किलो अफीम कैनेडा भेजण दे मामले विच्च 9 करोड़ रुपए दा देण लैण साहमणे आइआ है। इस संबंध विच्च 30 बैंक खाते वी सील कीते गए हन।

कुझ समां पहिलां मुकतसर तों राजिसथान दे फलौंदी इलाके तों अफीम/भुक्की लिआउण वाले मरदां-औरतां नाल भरी बस्स फड़ी गई सी। पड़ताल करन ’ते पता लग्गिआ कि इस बस्स दा नां ही नशईआं नें ‘भुक्की ऐकसप्रैस्स’ रख्खिआ होइआ सी अते पंजाब दे वख्ख वख्ख ज़िल्हिआं तों लोक सीट बुक्क करवाके भुक्की ऐकसप्रैस्स दी सवारी करदे सन। इवें ही बठिंडा तों जाखल नूं जांदी टरेन ’ते चहड़के लोक हरिआणे तों ससती शराब लिआउण लग्ग पए सन अते टरेन दा नां वी नशईआं नें ‘लाल परी ऐकसप्रैस्स’ रख्ख लिआ सी।

पंजाब सरकार नूं इह गल्ल गंभीर हो के सोचणी पवेगी कि विकास निरा गलीआं, नालीआं, फलाईओवर, सड़कां जां पुलां दी उसारी नाल नहीं हुंदा। भला जे इसदी वरतों करन वाले ही नां रहे, फिर इह ‘विकास’ किस कंम आवेगा? अफीम, शराब, चिट्टे दीआं पुड़ीआं अते होर मारू नशिआं दी सपलाई लाईन ’ते बुरी तरहां सट्ट मारके ही जवानी दे घाण नूं बचाइआ जा सकदा है। जेकर अजिहा संभव नां होइआ तां असीं बुज़दिलां दी कतार विच्च शामल होवांगे अते इतिहास साडी होणी ’ते कीरने पावेगा।

* * * * *-