अक्टूबर 28, 2026

writingDetail.created_by
By: सुखजीत सिंघ चहिल

डिपरैशन इक्क चुप्पचाप वध रही मानसिक बिमारी

अज्ज दे तेज़ रफतार अते मुकाबले भरे जुग्ग विच्च डिपरैशन सिरफ आम उदासी नहीं रहि गिआ, सगों इक्क गंभीर मानसिक बिमारी दे रूप विच्च फैल रिहा है। इह इनसान दी सोच, नींद, कंम, रिशतिआं अते जीवन प्रती नज़रीए नूं हौली-हौली प्रभावित करदा है। कई वार इसदा नतीजा आतम-हानी जां खुदकुशी दे रूप विच्च वी निकलदा है, जिस नाल इक्क परिवार पूरी तरहां टुट्ट जांदा है। इस लई इस विशे उत्ते खुल्ल्ह के गल्ल करना अते समें सिर सहाइता लैणा बहुत ज़रूरी है।

डिपरैशन की है?

डिपरैशन इक्क अजिही मानसिक सथिती है जिस विच्च विअकती लंबे समें तक उदास, खाली जां बेचैन महिसूस करदा है। उस नूं पहिलां जिनहां कंमां विच्च खुशी मिलदी सी, उनहां विच्च दिलचसपी खतम हो जांदी है। जे इह लछ्छण दिन दे ज़िआदातर समें अते लगभग हर रोज़ घट्टो-घट्ट दो हफते रहिण तां इस नूं डिपरैसिव ऐपीसोड किहा जा सकदा है। इह कोई “मन कमज़ोर होणा” जां “सिरफ चिंता” नहीं है; इह दिमाग, सरीर, माहौल अते जीवन-हालतां दे जुड़े होए प्रभाव नाल पैदा होण वाली इक्क अजिही बिमारी है, जिसदा सही इलाज संभव है।

मुख्ख लछ्छण

• लंबे समें तक उदासी, खालीपण जां चिड़चिड़ापण महिसूस होणा।

• कंम, पहड़ाई, खेड, संगीत जां परिवार विच्च दिलचसपी घट जाणा।

• नींद दी परेशानी - बहुत घट्ट जां बहुत ज़िआदा सौणा।

• भुख्ख घटणा जां वध जाणा, जिस नाल सरीरक भार विच्च तबदीली आ सकदी है।

• थकावट, धिआन नां टिकणा, फैसला लैण विच्च मुशकिल आउणी अते याददाशत कमज़ोर होणा।

• आपणे आप नूं बेकार, दोशी जां नकारा समझणा।

• भविख्ख बारे निराशा अते मरन जां खुदकुशी दे विचार आउणा।

डिपरैशन दे कारन की हुंदे हन?

डिपरैशन दा इक्को कारन नहीं हुंदा। कई वार परिवारक झगड़े, रिशतिआं दी टुट्ट-भज्ज, नौकरी दा दबाअ, पहड़ाई दा मुकाबला, आरथिक तंगी, करज़ा, नशिआं दी लत, सरीरक बिमारी जां किसे पिआरे दी मौत इस नूं जनम दिंदे हन। सोशल मीडीआ उत्ते दूजिआं नाल लगातार तुलना वी नौजवानां विच्च घाट अते निराशा पैदा कर सकदी है। इसदे नाल ही कुझ लोकां विच्च परिवारक इतिहास, दिमाग दा रसाइणिक असंतुलन अते लंमे समें दे तणाअ कारन डिपरैशन दा खतरा वध सकदा है।

भारत विच्च सथिती

भारत विच्च मानसिक सिहत दी समस्सिआ वड्डी है, पर इस बारे खुल्ल्ह के गल्ल करन दी आदत अजे वी घट्ट है। निमहानज़ (NIMHANS) वल्लों कीते गए राशटरी मानसिक सिहत सरवेखण मुताबिक भारत विच्च लगभग 10.6 फीसदी बालग - यानी हर 100 विच्चों लगभग 11 लोक; किसे पछाणे जा सकण वाले मानसिक विकार तों प्रभावित सन। इसे सरवेखण विच्च पाइआ गिआ कि लगभग हर 20 विच्चों इक्क विअकती उस समें डिपरैशन तों पीड़ित सी, अते इनहां विच्चों लगभग 39 फीसदी लोकां नूं गंभीर डिपरैशन सी। लगभग 1 फीसदी अबादी खुदकुशी दे उच्च जोखम विच्च सी।

साल 2023 विच्च भारत विच्च 1,71,418 खुदकुशीआं दरज होईआं। इह अंकड़ा दस्सदा है कि मानसिक सिहत सिरफ हसपतालां दा मामला नहीं सगों परिवार, सकूल, पंचाइत, मुहल्ला अते समाज दी सांझी ज़िंमेवारी है।

पंजाब दा संदरभ

पंजाब विच्च नौजवानां विच्च नशा, बेरुज़गारी, करज़ा, खेती दा आरथिक दबाअ, परवास दी इछ्छा अते समाजिक मुकाबले नें मानसिक तणाअ वधाइआ है। पंजाब दे चार ज़िल्हिआं विच्च कीते गए इक्क सरवेखण अनुसार साल 2016 विच्च मौजूदा मानसिक बिमारी दी दर 13.42 फीसदी सी, जदकि जीवन काल विच्च इह दर 17.94 फीसदी सी।

पंजाब विच्च बिमारी नाल जुड़ीआं खुदकुशीआं वी इक्क चिंता दा विशा हन। इक्क रिपोरट अनुसार 2021 विच्च सूबे विच्च लगभग 45 फीसदी खुदकुशीआं बिमारी नाल जुड़ीआं सन, जो उस समें राशटरी औसत नालों लगभग ढाई गुणा सी।

पंजाबी समाज विच्च “मरदां नूं रोणा नहीं आउंदा”, “लोक की कहिणगे”, “घर दी इज़्ज़त दा सवाल है” वरगीआं गल्लां कई वार लोकां नूं आपणी मानसिक पीड़ लुकाउण लई मजबूर करदीआं हन। इह चुप्प ही समस्सिआ नूं होर गंभीर बणाउंदी है।

पीड़ित दी मदद किवें करीए?

• सुणो, हल्ल नां थोपो: पहिलां प्रभावत विअकती दी गल्ल धिआन नाल सुणो। “तूं ज़िआदा सोचदा हैं” जां “हिंमत रख्ख” कहिण दी बजाए कहो, “मैं तेरे नाल हां, तूं जो महिसूस कर रिहा हैं, उह मैनूं दस्स सकदा हैं।”

• आपणी सोच थोपोना, अगले दी गल्ल सुचो। उसदी उदासी, डर, गुस्से जां निराशा नूं छोटा नां समझो। मानसिक पीड़ वी सरीरक दरद वांग असल हुंदी है।

• सिध्धा पुछ्छो: जे उह बहुत निरास लग्गे, तां साफ पुछ्छो, “की तैनूं आपणे आप नूं नुकसान पहुंचाउण जां मरन दा विचार आ रिहा है?” इह सवाल खतरा वधाउंदा नहीं, सगों मदद लई राह खोल्हदा है।

• इकल्ला नां छड्डो: जे खुदकुशी दा ज़िकर होवे तां उस नूं कदे वी इकल्ला कमर विच्च, छत्त उत्ते जां किसे खतरनाक चीज़ां दे नेड़े नां छड्डो। भरोसेयोग विअकती नूं तुरंत नाल रख्खो।

• माहिर दी मदद लवो: उस नूं मनोविगिआनी, मनोचिकितसक जां सरकारी मानसिक सिहत सेवा नाल जोड़ो। डिपरैशन दा इलाज संभव है।

• रुज़ाना दी छोटी मदद करो: सैर, समें सिर खाणा, नींद दा समां, दवाई लैणा जां डाकटर कोल जाण विच्च साथ दिओ। वड्डीआं गल्लां दी बजाए छोटे-छोटे कदम वधेरे असरदार हुंदे हन।

• नशिआं तों बचाओ: शराब, नशे जां बिनां डाकटरी सलाह दीआं गोलीआं असथाई राहत दे के समस्सिआ नूं होर गंभीर बणा सकदीआं हन।

• गुपतता दा सतिकार करो: उसदी गल्ल समाजिक हासे ठठ्ठे वजों नां फैलाओ। पर जान दा खतरा होवे तां ज़रूरी लोकां नूं तुरंत दस्सणा ज़रूरी है।

सकूल, परिवार अते समाज दी भूमिका

सकूलां विच्च सिरफ नंबरां अते नतीजिआं उत्ते ज़ोर नहीं सगों बच्चिआं दी मानसिक सिहत उत्ते वी धिआन देणा ज़रूरी है। अधिआपक बच्चिआं विच्च आए अचानक बदलाव- जिवें चुप्प हो जाणा, नतीजे घटणा, अकसर गैर-हाज़र रहिणा जां दोसतां तों दूर हो जाणा - नूं गंभीरता नाल लै सकदे हन।

परिवार नूं बच्चिआं नाल रुज़ाना बिनां फैसला सुणाए गल्लबात करनी चाहीदी है। “तूं की सोच रिहा है?” “की कोई तंग कर रिहा है?” “की तूं थक्किआ होइआ हैं?” वरगे सादे सवाल बच्चे नूं सुरख्खिअत महिसूस करवा सकदे हन। समाज नूं वी मानसिक बिमारी नूं बदनामी दे बजाए सधारन सिहत समस्सिआ वजों देखणा सिख्खणा चाहीदा है।

इलाज संभव है

डिपरैशन दा इलाज संभव है अते सही समें सहाइता मिलण नाल बहुते लोक सिहतमंद जीवन जिऊंदे हन। इलाज विच्च माहिर नाल गल्लबात थैरेपी, काउंसलिंग, लोड़ अनुसार दवाईआं, नियमत सौण-जागण दा समां, सरीरक सरगरमी अते परिवारक सहियोग शामल हो सकदे हन।

मानसिक सिहत सहाइता

मानसिक सिहत संबंधी मुफत, गुपत अते 24 घंटे उपलबध सहाइता लई भारत सरकार दी टैली-मानस हैलपलाईन 14416 उत्ते संपरक कीता जा सकदा है। जे इस नंबर उत्ते संपरक नां होवे, तां टैली-मानस दा विकलपिक टोल-फरी नंबर 1800-891-4416 वी वरतिआ जा सकदा है। इह सेवा डिपरैशन, तणाअ, चिंता, नींद दी समस्सिआ, परिवारक झंजटां अते खुदकुशी दे विचारां नाल जूझ रहे लोकां लई काउंसलरां अते मानसिक सिहत माहिरां दी सहाइता उपलबध करवाउंदी है।

इसदे नाल ही, पंजाब सरकार दी सिहत सलाह हैलपलाईन 104 उत्ते वी सिहत संबंधी सलाह लई संपरक कीता जा सकदा है।

ज़रूरी सुनेहा

डिपरैशन कमज़ोरी नहीं, इह इक्क बिमारी है अते बिमारी दा इलाज हुंदा है। इक्क सच्ची गल्ल सुणना, इक्क सहियोगी मौजूद होणा अते सही सलाह लैणा कई जीवन बचा सकदा है। पंजाब अते भारत नूं इह समझणा होवेगा कि मानसिक सिहत उत्ते खुल्ल्ह के गल्ल करना कमज़ोरी नहीं, सगों बचाअ दा सभ तों वड्डा हथिआर है।

*    *    *    *    *