नवंबर 03, 2026

writingDetail.created_by
By: राज कौर कमालपुर

ज़िंदगी इत्थे खतम नहीं हुंदी...

ज़िंदगी हमेशा साडीआं सोचां अते इछ्छावां अनुसार नहीं चलदी; कई वार समें दा अजिहा मोड़ आ जांदा है, जित्थे पल भर विच्च सभ कुझ बदल जांदा है। जिस घर विच्च कदे हासे गूंजदे रहे होण, जित्थे दो जीअ मिल के ज़िंदगी दे सुपने सजाउंदे रहे होण, उत्थे अचानक खामोशी पसर जांदी है। ज़िंदगी चलदी तां रहिंदी है, पर उस नूं जिऊण दा ढंग बदल जांदा है।

पती-पतनी ग्रहिसथ जीवन दे दो अहिम साथी हुंदे हन। दोवें मिल के परिवार दीआं ज़िंमेवारीआं निभाउंदे, दुख्ख-सुख सांझे करदे अते भविख्ख दे सुपने बुणदे हन। पर जदों किसे औरत दे जीवन साथी दा साथ सदा लई छुट्ट जांदा है तां उसदी ग्रहिसथी दा संतुलन बुरी तरहां हिल्ल जांदा है। उस नूं सिरफ इक्क विअकती दी कमी ही नहीं सहिणी पैंदी, सगों आपणी जीवन-शैली, परिवारक ज़िंमेवारीआं अते भविख्ख बारे सोचण दे ढंग विच्च वी वड्डीआं करनीआं पैंदीआं हन। घर उही हुंदा है, पर उस विच्च इक्क अवाज़ हमेशा लई चुप्प हो जांदी है। घर विच्च हर चीज़ उस साथी दी याद दिवाउंदी है। अजिहे वेले घर दीआं कंधां वी जिवें उसदीआं यादां दीआं गवाह बण जांदीआं हन। अजिहे समें विच्च सभ तों पहिलां उस औरत नूं भावनातमक सहारे दी लोड़ हुंदी है। उह आपणे नुकसान नूं सभ तों वध्ध महिसूस करदी है। उस नूं वार-वार “हौसला रख्खो” जां “हुण भुल्ल जाओ” कहिण दी बजाए इह भरोसा देण दी लोड़ है कि उह इकल्ली नहीं है अते उसदे दुख्ख नूं समझण वाले लोक उसदे नाल हन।

सोग दा कोई निशचित समां नहीं हुंदा। किसे नूं संभलण विच्च कुझ महीने लगदे हन, किसे नूं इस तों वध्ध समां। जिस नाल पिआर अते ज़िंदगी दी सांझ होवे, उस नूं भुल्लणा असान नहीं हुंदा। असल विच्च उसदीआं यादां नूं दिल विच्च सांभ के नवें हालात नाल जीणा सिख्खणा पैंदा है। पर इक्क गल्ल याद रख्खणी ज़रूरी है; दुख्ख ज़िंदगी दा इक्क हिस्सा है, पूरी ज़िंदगी नहीं। हौली-हौली उह औरत मुड़ आपणी रुटीन वल्ल परत सकदी है। शाइद पहिलां वांग नहीं, पर आपणे नवें ढंग नाल। उह घर संभालेगी, बच्चिआं नाल हस्सेगी, रिशतेदारां अते दोसतां नूं मिलेगी अते आपणी पसंद दे कंमां लई समां कढ्ढेगी। उह मुड़ हस्सेगी वी अते उस हासे लई उस नूं दोशी महिसूस करन दी लोड़ नहीं। खुश होणा आपणे जीवन साथी नूं भुल्ल जाणा नहीं हुंदा। किसे दीआं यादां नाल जुड़े रहिंदिआं वी ज़िंदगी विच्च खुशीआं लई थां बणाई जा सकदी है। उस औरत नूं सिरफ हमदरदी नहीं, असल सहारे दी लोड़ हुंदी है। इह सहारा उस नूं पेके परिवार, सहुरे परिवार, बच्चिआं, दोसतां जां समाज दे होर लोकां वल्लों मिल सकदा है। असीं समाजिक जीव हां अते ज़िंदगी दे वख्ख-वख्ख पड़ावां ’ते इक्क-दूजे दे सहियोग दी लोड़ महिसूस करदे हां। साडी मदद सिरफ “जे कोई कंम होवे तां दस्सीं” कहिण तक सीमित नहीं रहिणी चाहीदी। दुख्ख दे समें कई वार इनसान मदद मंगण दी हिंमत वी नहीं कर पाउंदा। इस लई सानूं खुद अग्गे वधणा चाहीदा है।

हफते विच्च इक्क वार उसदे कोल जा के कुझ समां बैठीए। फ़ोन करके पुछ्छीए, “अज्ज दिन किवें लंघिआ?” अते उसदी गल्ल धिआन नाल सुणीए। डाकटर कोल जाण, दवाईआं लैण जां होर ज़रूरी कंमां विच्च उसदा साथ देईए। बैंक, पैनशन, बीमा अते होर कागज़ी कंमां नूं समझण विच्च मदद करीए। पर हर फैसला उसदी सहिमती नाल ही होवे। घर दे कंमां, खाणा बणाउण जां बच्चिआं दी देखभाल विच्च कुझ समें लई हत्थ वटाईए। तिउहारां अते परिवारक समागमां विच्च उस नूं पहिलां वांग आपणे नाल जोड़ के रख्खीए। जे उह कोई नवां हुनर सिख्खणा, कंम शुरू करना जां छोटा कारोबार करना चाहे तां उस नूं उतशाहित करीए अते संभव मदद मुहईआ करवाईए। सभ तों वड्डी गल्ल, उसदी गल्ल सुणीए। हर वार कोई हल्ल देणा ज़रूरी नहीं हुंदा; कई वार चुप्पचाप नाल बैठणा ही सभ तों वड्डा सहारा हुंदा है।

मदद दा मकसद उस नूं हमेशा दूजिआं दे सहारे ’ते रख्खणा नहीं, सगों हौली-हौली उस नूं आपणी ज़िंदगी मुड़ आपणे हत्थां विच्च लैण दा भरोसा अते मौका देणा है। इसदे नाल ही औरत दी आरथिक सुतंतरता वल्ल धिआन देणा वी बहुत ज़रूरी है। जे उह आपणी आमदन दा कोई साधन बणाउणा चाहे तां उस नूं उसदी सिख्खिआ, हुनर अते रुची अनुसार राह सुझाए जाण। सरकारी सहाइता, पैनशन, हुनर विकास अते रुज़गार दे मौकिआं बारे जाणकारी दे के उस नूं आतम-निरभर बणन विच्च सहियोग दित्ता जावे। उस नूं सिरफ सहाइता लैण वाली नहीं, सगों आपणे फैसले खुद लैण दे समरत्थ विअकती वजों देखिआ जाणा चाहीदा है।

समाज नूं वी आपणी सोच बदलणी पवेगी। विधवा हो जाण नाल औरत दी पछाण खतम नहीं हो जांदी। उह अजे वी मां, धी, भैण अते दोसत है। सभ तों वध्ध, उह आपणीआं इछ्छावां, सुपनिआं, योगतावां अते अधिकारां वाली इक्क पूरी इनसान है। उस नूं “बिचारी” कहि के उसदी पछाण नूं सिरफ उसदे दुख्ख तक सीमित नां करीए। उसदी चुप्प नूं कमज़ोरी नां समझीए अते उसदे हस्सण नूं बेवफाई नां मंनीए। उस नूं आपणी ज़िंदगी नवें सिरे तों जिऊण लई किसे दी इजाज़त दी लोड़ नहीं होणी चाहीदी। उसदे पहिरावे, रहिण-सहिण, समाजिक मेल-मिलाप जां भविख्ख दे फैसलिआं बारे बेलोड़ीआं पाबंदीआं लाउण दी बजाए उसदी पसंद अते मरज़ी दा सतिकार करना चाहीदा है। दुख्ख दी घड़ी विच्च उस नूं सहारा देणा साडा फरज़ है, पर उसदी ज़िंदगी दे फैसले करना साडा हक्क नहीं।

सानूं इह वी समझणा पवेगा कि विधवा औरत दीआं लोड़ां सिरफ शुरूआती दिनां तक सीमित नहीं हुंदीआं। कई वार असल मुशकलां उस समें साहमणे आउंदीआं हन, जदों रिशतेदार अते जाण-पछाण वाले आपणे रुज़ाना दे कंमां विच्च रुझ्झ जांदे हन। उस वेले इकल्लापन, आरथिक चिंतावां अते परिवारक ज़िंमेवारीआं दा बोझ होर वी महिसूस हो सकदा है। इस लई साडा साथ कुझ दिनां दा नहीं, लोड़ अनुसार लंमे समें तक काइम रहिणा चाहीदा है।

यादां दिल विच्च रहि सकदीआं हन, पर कदम अग्गे वध सकदे हन। किसे आपणे दे चले जाण नाल ज़िंदगी दा इक्क अधिआइ मुक्कदा है; पूरी किताब नहीं।

आउ, जदों साडे आले-दुआले कोई औरत आपणा जीवन साथी गुआ बैठे तां असीं सिरफ पहिले कुझ दिनां विच्च ही नहीं, सगों उस तों बाअद वी उसदे नाल खहड़ीए। उस नूं फ़ोन करीए। उस नूं मिलण जाईए। उसदे कंमां विच्च हत्थ वटाईए। उसदे बच्चिआं दा साथ देईए। उसदीआं लोड़ां नूं समझीए अते उसदे सुपनिआं नूं पूरा करन विच्च मदद करीए। किउंकि सोग दे पहिले दिनां विच्च तां बहुत सारे लोक नाल खहड़ जांदे हन; असली साथ उह है, जो उस वेले वी काइम रहे, जदों दुनीआ उसदा दुख्ख भुल्ल के आपणी ज़िंदगी विच्च वापस परत जावे।

आउ, असीं अजिहा समाज सिरजीए जित्थे किसे विधवा औरत नूं आपणी नवीं ज़िंदगी शुरू करन लई इजाज़त नां मंगणी पवे; जित्थे उस नूं तरस दी नहीं, सनमान दी नज़र नाल देखिआ जावे; जित्थे उस नाल सिरफ वाअदे नां कीते जाण, सगों लोड़ पैण ’ते अमली तौर ’ते उसदा साथ दित्ता जावे; अते जित्थे उस नूं बेवस्स समझण दी बजाए आपणे पैरां ’ते खहड़न दे मौके दित्ते जाण।

आउ, असीं सिरफ इह नां कहीए कि “असीं तेरे नाल हां”, सगों आपणे कंमां राहीं इह साबत करीए कि असीं सच्चमुच्च उसदे नाल हां। किउंकि हर इनसान नूं सनमान, अज़ादी अते आपणे सुपनिआं अनुसार जीवन बतीत करन दा पूरा अधिकार है।

ज़िंदगी इत्थे खतम नहीं हुंदी। ज़िंदगी नूं मुड़ जिऊण दा हौसला देणा ही साडी असल इनसानीअत है।

*    *    *    *    *