ذِںدّگی ہمیشا ساڈِییاں سۄچاں اتے اِچھّاواں انُسار نہِیں چلدی؛ کئی وار سمیں دا اجِہا مۄڑ آ جاںدا ہَے٬ جِتھّے پل بھر وِچّ سبھ کُجھ بدل جاںدا ہَے۔ جِس گھر وِچّ کدے ہاسے گُۄںجدے رہے ہۄݨ, جِتھّے دۄ جِیء مِل کے ذِںدّگی دے سُپنے سجائُںدے رہے ہۄݨ, اُتھّے اچانک کھامۄشی پسر جاںدی ہَے۔ ذِںدّگی چلدی تاں رہِںدّی ہَے٬ پر اُس نُۄں جِئۄُݨ دا ڈھںگّ بدل جاںدا ہَے۔
پتی-پتنی گْرہِستھ جِیون دے دۄ اہِم ساتھی ہُںدّے ہن۔ دۄویں مِل کے پرِوار دِییاں ذِمّیوارِییاں نِبھائُںدے٬ دُکھّ-سُکھ ساںجھے کردے اتے بھوِکھّ دے سُپنے بُݨدے ہن۔ پر جدۄں کِسے اَۄرت دے جِیون ساتھی دا ساتھ سدا لئی چھُٹّ جاںدا ہَے تاں اُسدی گْرہِستھی دا سںتُّلن بُری ترہاں ہِلّ جاںدا ہَے۔ اُس نُۄں سِرپھ اِکّ وِئکتی دی کمی ہی نہِیں سہِݨی پَیںدی٬ سگۄں آپݨی جِیون-شَیلی٬ پرِوارک ذِمّیوارِییاں اتے بھوِکھّ بارے سۄچݨ دے ڈھںگّ وِچّ وی وڈِّییاں کرنِییاں پَیںدِییاں ہن۔ گھر اُہی ہُںدّا ہَے٬ پر اُس وِچّ اِکّ اواذ ہمیشا لئی چُپّ ہۄ جاںدی ہَے۔ گھر وِچّ ہر چِیذ اُس ساتھی دی یاد دِوائُںدی ہَے۔ اجِہے ویلے گھر دِییاں کںدھّاں وی جِویں اُسدِییاں یاداں دِییاں گواہ بݨ جاںدِییاں ہن۔ اجِہے سمیں وِچّ سبھ تۄں پہِلاں اُس اَۄرت نُۄں بھاوناتمک سہارے دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ اُہ آپݨے نُکسان نُۄں سبھ تۄں ودھّ مہِسُۄس کردی ہَے۔ اُس نُۄں وار-وار “ہَۄسلا رکھّۄ” جاں “ہُݨ بھُلّ جائۄ” کہِݨ دی بجائے اِہ بھرۄسا دیݨ دی لۄڑ ہَے کِہ اُہ اِکلّی نہِیں ہَے اتے اُسدے دُکھّ نُۄں سمجھݨ والے لۄک اُسدے نال ہن۔
سۄگ دا کۄئی نِشچِت سماں نہِیں ہُںدّا۔ کِسے نُۄں سمبھّلݨ وِچّ کُجھ مہِینے لگدے ہن٬ کِسے نُۄں اِس تۄں ودھّ سماں۔ جِس نال پِیار اتے ذِںدّگی دی ساںجھ ہۄوے٬ اُس نُۄں بھُلّݨا اسان نہِیں ہُںدّا۔ اسل وِچّ اُسدِییاں یاداں نُۄں دِل وِچّ سامبھ کے نویں ہالات نال جِیݨا سِکھّݨا پَیںدا ہَے۔ پر اِکّ گلّ یاد رکھّݨی ذرُۄری ہَے؛ دُکھّ ذِںدّگی دا اِکّ ہِسّا ہَے٬ پُۄری ذِںدّگی نہِیں۔ ہَۄلی-ہَۄلی اُہ اَۄرت مُڑ آپݨی رُٹِین ولّ پرت سکدی ہَے۔ شائِد پہِلاں واںگ نہِیں٬ پر آپݨے نویں ڈھںگّ نال۔ اُہ گھر سمبھّالیگی٬ بچِّیاں نال ہسّیگی٬ رِشتیداراں اتے دۄستاں نُۄں مِلیگی اتے آپݨی پسںدّ دے کمّاں لئی سماں کڈھّیگی۔ اُہ مُڑ ہسّیگی وی اتے اُس ہاسے لئی اُس نُۄں دۄشی مہِسُۄس کرن دی لۄڑ نہِیں۔ کھُش ہۄݨا آپݨے جِیون ساتھی نُۄں بھُلّ جاݨا نہِیں ہُںدّا۔ کِسے دِییاں یاداں نال جُڑے رہِںدِّیاں وی ذِںدّگی وِچّ کھُشِییاں لئی تھاں بݨائی جا سکدی ہَے۔ اُس اَۄرت نُۄں سِرپھ ہمدردی نہِیں٬ اسل سہارے دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ اِہ سہارا اُس نُۄں پیکے پرِوار٬ سہُرے پرِوار٬ بچِّیاں٬ دۄستاں جاں سماج دے ہۄر لۄکاں ولّۄں مِل سکدا ہَے۔ اسِیں سماجِک جِیو ہاں اتے ذِںدّگی دے وکھّ-وکھّ پڑاواں ’تے اِکّ-دُۄجے دے سہِیۄگ دی لۄڑ مہِسُۄس کردے ہاں۔ ساڈی مدد سِرپھ “جے کۄئی کمّ ہۄوے تاں دسِّیں” کہِݨ تک سِیمِت نہِیں رہِݨی چاہِیدی۔ دُکھّ دے سمیں کئی وار اِنسان مدد مںگّݨ دی ہِمّت وی نہِیں کر پائُںدا۔ اِس لئی سانُۄں کھُد اگّے ودھݨا چاہِیدا ہَے۔
ہپھتے وِچّ اِکّ وار اُسدے کۄل جا کے کُجھ سماں بَیٹھِیئے۔ فۄن کرکے پُچھِّیئے٬ “اجّ دِن کِویں لںگھِّیا؟” اتے اُسدی گلّ دھِیان نال سُݨِیئے۔ ڈاکٹر کۄل جاݨ, دوائیِیاں لَیݨ جاں ہۄر ذرُۄری کمّاں وِچّ اُسدا ساتھ دیئیِئے۔ بَیںک٬ پَینشن٬ بِیما اتے ہۄر کاگذی کمّاں نُۄں سمجھݨ وِچّ مدد کرِیئے۔ پر ہر پھَیسلا اُسدی سہِمتی نال ہی ہۄوے۔ گھر دے کمّاں٬ کھاݨا بݨائُݨ جاں بچِّیاں دی دیکھبھال وِچّ کُجھ سمیں لئی ہتھّ وٹائیِئے۔ تِئُہاراں اتے پرِوارک سماگماں وِچّ اُس نُۄں پہِلاں واںگ آپݨے نال جۄڑ کے رکھِّیئے۔ جے اُہ کۄئی نواں ہُنر سِکھّݨا٬ کمّ شُرُۄ کرنا جاں چھۄٹا کارۄبار کرنا چاہے تاں اُس نُۄں اُتشاہِت کرِیئے اتے سمبھّو مدد مُہئیِیا کروائیِئے۔ سبھ تۄں وڈّی گلّ٬ اُسدی گلّ سُݨِیئے۔ ہر وار کۄئی ہلّ دیݨا ذرُۄری نہِیں ہُںدّا؛ کئی وار چُپّچاپ نال بَیٹھݨا ہی سبھ تۄں وڈّا سہارا ہُںدّا ہَے۔
مدد دا مکسد اُس نُۄں ہمیشا دُۄجِیاں دے سہارے ’تے رکھّݨا نہِیں٬ سگۄں ہَۄلی-ہَۄلی اُس نُۄں آپݨی ذِںدّگی مُڑ آپݨے ہتھّاں وِچّ لَیݨ دا بھرۄسا اتے مَۄکا دیݨا ہَے۔ اِسدے نال ہی اَۄرت دی آرتھِک سُتںتّرتا ولّ دھِیان دیݨا وی بہُت ذرُۄری ہَے۔ جے اُہ آپݨی آمدن دا کۄئی سادھن بݨائُݨا چاہے تاں اُس نُۄں اُسدی سِکھِّیا٬ ہُنر اتے رُچی انُسار راہ سُجھائے جاݨ۔ سرکاری سہائِتا٬ پَینشن٬ ہُنر وِکاس اتے رُذگار دے مَۄکِیاں بارے جاݨکاری دے کے اُس نُۄں آتم-نِربھر بݨن وِچّ سہِیۄگ دِتّا جاوے۔ اُس نُۄں سِرپھ سہائِتا لَیݨ والی نہِیں٬ سگۄں آپݨے پھَیسلے کھُد لَیݨ دے سمرتھّ وِئکتی وجۄں دیکھِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔
سماج نُۄں وی آپݨی سۄچ بدلݨی پویگی۔ وِدھوا ہۄ جاݨ نال اَۄرت دی پچھاݨ کھتم نہِیں ہۄ جاںدی۔ اُہ اجے وی ماں٬ دھی٬ بھَیݨ اتے دۄست ہَے۔ سبھ تۄں ودھّ٬ اُہ آپݨِییاں اِچھّاواں٬ سُپنِیاں٬ یۄگتاواں اتے ادھِکاراں والی اِکّ پُۄری اِنسان ہَے۔ اُس نُۄں “بِچاری” کہِ کے اُسدی پچھاݨ نُۄں سِرپھ اُسدے دُکھّ تک سِیمِت ناں کرِیئے۔ اُسدی چُپّ نُۄں کمذۄری ناں سمجھِیئے اتے اُسدے ہسّݨ نُۄں بیوپھائی ناں منِّیئے۔ اُس نُۄں آپݨی ذِںدّگی نویں سِرے تۄں جِئۄُݨ لئی کِسے دی اِجاذت دی لۄڑ نہِیں ہۄݨی چاہِیدی۔ اُسدے پہِراوے٬ رہِݨ-سہِݨ, سماجِک میل-مِلاپ جاں بھوِکھّ دے پھَیسلِیاں بارے بیلۄڑِییاں پابںدِّییاں لائُݨ دی بجائے اُسدی پسںدّ اتے مرذی دا ستِکار کرنا چاہِیدا ہَے۔ دُکھّ دی گھڑی وِچّ اُس نُۄں سہارا دیݨا ساڈا پھرذ ہَے٬ پر اُسدی ذِںدّگی دے پھَیسلے کرنا ساڈا ہکّ نہِیں۔
سانُۄں اِہ وی سمجھݨا پویگا کِہ وِدھوا اَۄرت دِییاں لۄڑاں سِرپھ شُرُۄیاتی دِناں تک سِیمِت نہِیں ہُںدِّییاں۔ کئی وار اسل مُشکلاں اُس سمیں ساہمݨے آئُںدِییاں ہن٬ جدۄں رِشتیدار اتے جاݨ-پچھاݨ والے آپݨے رُذانا دے کمّاں وِچّ رُجھّ جاںدے ہن۔ اُس ویلے اِکلّاپن٬ آرتھِک چِںتّاواں اتے پرِوارک ذِمّیوارِییاں دا بۄجھ ہۄر وی مہِسُۄس ہۄ سکدا ہَے۔ اِس لئی ساڈا ساتھ کُجھ دِناں دا نہِیں٬ لۄڑ انُسار لمّے سمیں تک کائِم رہِݨا چاہِیدا ہَے۔
یاداں دِل وِچّ رہِ سکدِییاں ہن٬ پر کدم اگّے ودھ سکدے ہن۔ کِسے آپݨے دے چلے جاݨ نال ذِںدّگی دا اِکّ ادھِیائ مُکّدا ہَے؛ پُۄری کِتاب نہِیں۔
آئۄ٬ جدۄں ساڈے آلے-دُیالے کۄئی اَۄرت آپݨا جِیون ساتھی گُیا بَیٹھے تاں اسِیں سِرپھ پہِلے کُجھ دِناں وِچّ ہی نہِیں٬ سگۄں اُس تۄں بائد وی اُسدے نال کھڑھِیئے۔ اُس نُۄں فۄن کرِیئے۔ اُس نُۄں مِلݨ جائیِئے۔ اُسدے کمّاں وِچّ ہتھّ وٹائیِئے۔ اُسدے بچِّیاں دا ساتھ دیئیِئے۔ اُسدِییاں لۄڑاں نُۄں سمجھِیئے اتے اُسدے سُپنِیاں نُۄں پُۄرا کرن وِچّ مدد کرِیئے۔ کِئُںکِہ سۄگ دے پہِلے دِناں وِچّ تاں بہُت سارے لۄک نال کھڑھ جاںدے ہن؛ اسلی ساتھ اُہ ہَے٬ جۄ اُس ویلے وی کائِم رہے٬ جدۄں دُنِییا اُسدا دُکھّ بھُلّ کے آپݨی ذِںدّگی وِچّ واپس پرت جاوے۔
آئۄ٬ اسِیں اجِہا سماج سِرجِیئے جِتھّے کِسے وِدھوا اَۄرت نُۄں آپݨی نوِیں ذِںدّگی شُرُۄ کرن لئی اِجاذت ناں مںگّݨی پوے؛ جِتھّے اُس نُۄں ترس دی نہِیں٬ سنمان دی نذر نال دیکھِیا جاوے؛ جِتھّے اُس نال سِرپھ وائدے ناں کِیتے جاݨ, سگۄں لۄڑ پَیݨ ’تے املی تَۄر ’تے اُسدا ساتھ دِتّا جاوے؛ اتے جِتھّے اُس نُۄں بیوسّ سمجھݨ دی بجائے آپݨے پَیراں ’تے کھڑھن دے مَۄکے دِتّے جاݨ۔
آئۄ٬ اسِیں سِرپھ اِہ ناں کہِیئے کِہ “اسِیں تیرے نال ہاں”, سگۄں آپݨے کمّاں راہِیں اِہ سابت کرِیئے کِہ اسِیں سچّمُچّ اُسدے نال ہاں۔ کِئُںکِہ ہر اِنسان نُۄں سنمان٬ اذادی اتے آپݨے سُپنِیاں انُسار جِیون بتِیت کرن دا پُۄرا ادھِکار ہَے۔
ذِںدّگی اِتھّے کھتم نہِیں ہُںدّی۔ ذِںدّگی نُۄں مُڑ جِئۄُݨ دا ہَۄسلا دیݨا ہی ساڈی اسل اِنسانِیئت ہَے۔
* * * * *