ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੁਚੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜੋਕਾ ਯੁਗ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਦਾ ਯੁਗ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਅੰਕ ਹਾਸਲ ਕਰਨ, ਮਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਖੇਡਾਂ, ਅਰਾਮ, ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਕੇਵਲ ਕਿਤਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੋਚ, ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਕਸਦ
ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਸਮੱਸਿਆ-ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਸੰਚਾਰ-ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਲਾ, ਲਿਖਣ, ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਖੇਡਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ, ਟੀਮ-ਭਾਵਨਾ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਬਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਗੇਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਕਰੀਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਸਰਗਰਮੀ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਾਨਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਰੀਰਕ ਖੇਡ, ਕਸਰਤ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਦੌੜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ। ਬਾਲ ਖੇਡਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਦਬਾਅ
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਮਾਪੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜਨੀਅਰ, ਵਕੀਲ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। “ਉਸਦੇ ਵੱਧ ਅੰਕ ਕਿਉਂ ਆਏ?” ਜਾਂ “ਤੂੰ ਉਸ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ?” ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਜਾਂ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਦਬਾਅ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਬੱਚੇ ਜੇਕਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੁਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ, ਅਰਾਮ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਰਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ। ਰੁਜ਼ਾਨਾ ਸਰੀਰਕ ਖੇਡ ਜਾਂ ਕਸਰਤ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣ। ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਚੁਣਨ। ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝਣ। ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਣ ’ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ।
ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਜਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਵਿਹਾਰ, ਸਹਿਯੋਗੀ ਭਾਵਨਾ, ਖੇਡ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਦਰਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮ, ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਬਣੇਗਾ ਸੁਨਹਿਰਾ ਭਵਿੱਖ
ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਪਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਰੌਚਿਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅਸਲ ਸਫਲਤਾ ਕੇਵਲ ਉੱਚੇ ਅੰਕਾਂ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਰੀਰ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਨ, ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਮਾਪੇ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ, ਅਧਿਆਪਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* * * * *