پِچھلے دِنِیں مَینُۄں دۄںہ تھاواں ’تے اِکّۄ دِن جاݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ پہِلی تھاں ’تے جا کے مانسِک نُۄں سکُۄن وی مِلِیا اتے سِجدا کرن لئی سِر وی جھُک گِیا۔ دُۄجی تھاں ’تے جاݨ اُپرںتّ من ڈاڈھا ہی پْریشان ہۄئِیا۔ اچّوی جِہی مہِسُۄس کِیتی٬ پر واپسی ’تے اُس تھاں دے گیٹ ’تے کھڑۄکے سکُۄن دے پل وی ہِسّے آئے۔ لگدا سی جِویں رام رَۄلھے اتے کنّ پاڑویں شۄر دے اِکّ کھُۄںجے وِچّ کۄئی پرِییاں دی بات پا رِہا ہۄوے۔

30 مارچ 2024 نُۄں مَینُۄں دۄ الگّ الگّ تھاواں ’تے ہۄ رہے سماگماں وِچّ جاݨ لئی ستِکار بھرِیا سدّا مِلِیا۔ پہِلا سدّا آل اِںڈِییا پِںگّلواڑا سُسائِٹی دی سںگّرُۄر شاخا دے پْربںدھّکاں ولّۄں شاخا دے 24ویں ستھاپنا دِوس وِچّ شامل ہۄݨ لئی سی اتے دُۄجا سدّا کالج وِچّ پْرۄپھَیسر وجۄں سیوا کر رہی دھِییاں ورگی رمن دے سںگّرُۄر تۄں پںدّراں کِلۄمِیٹر دُۄر پَیلیس وِچّ ہۄ رہی اُس دی شادی وِچّ شامل ہۄݨ دا سی۔

یادوِںدّر سِںگھّ بھُلّر نیں ہُݨ تکّ وارتک دِییاں پںجّ پُستکاں پںجّابی ماں بۄلی دی جھۄلی وِچّ پائیِیاں ہن٬ جِنہاں وِچّ دۄ سپھرنامے٬ یاترا سْری ہیمکُںٹّ ساہِب تے یاترا سْری ہذُۄر ساہِب٬ چُپّاں تِڑک پئیِیاں٬ جِںدّ دیش دے لیکھے اتے اِک بال سںگّْرہِ بال وںڈّݨ خُشبۄیاں شامل ہن۔ ’منہُ کُسُدھا کالِییا‘ چھیوِیں پُستک تے اُس دا پلیٹھا ناول ہَے۔ اِس ناول دا وِشا ڈیرِیاں وِچّ ہۄ رہے کُکرما سمبّںدھّی ہَے۔ گُرباݨی دے شبد:

گلی اسی چںگِّییا آچاری بُرِییاہ۔۔

منہُ کُسُدھا کالِییا باہِر چِٹوِییاہ۔۔

تیرے مہِلاں دے وِچّ-وِچّ وے٬ بابل ڈۄلا نہِیںئۄں لںگھّدا …

بابل میرا دیساں دا راجا٬ کۄئی نِںدّکے ناں جاوے …

تُۄں کِئۄں رۄویں بابل وے٬ جگّ ہُںدّڑی آئی …

بچِّیاں دی سپھلتا لئی اںکّاں دے نال رُچی٬ سِہت اتے مانسِک کھُشی وی بہُت ذرُۄری ہَے۔ اجۄکا یُگ مُکابلے اتے تیذی دا یُگ ہَے۔ سارے ماپے آپݨے بچِّیاں نُۄں پڑھائی وِچّ اگّے٬ جِیون وِچّ سپھل اتے سماج وِچّ ماݨیۄگ ستھان ’تے دیکھݨا چاہُںدّے ہن۔ اِسے کارن بچِّیاں اُتّے چںگّے اںکّ ہاسل کرن٬ مکابلیباذی پْرِیکھِیاواں دی تِیاری کرن اتے بھوِکھّ وِچّ اُچّے اہُدے پْراپت کرن دا دباء لگاتار ودھ رِہا ہَے۔ اِس دَۄران کئی وار کھیڈاں٬ ارام٬ رچناتمکتا اتے بچِّیاں دی آپݨی رُچی نُۄں اݨڈِٹھّا کر دِتّا جاںدا ہَے۔ وِدواناں دا منّݨا ہَے کِہ بچّے دا سروپکھّی وِکاس کیول کِتابی پڑھائی نال سمبھّو نہِیں؛ سِکھِّیا دے نال نال کھیڈاں٬ سبھِّیاچارک گتِیوِدھِییاں٬ نَیتِک مُلّ اتے جِیون-جاچ وی بچّے دی شکھسِیئت نِرماݨ وِچّ اہِم بھُۄمِکا نِبھائُںدے ہن۔ گھر اتے سکُۄل دا ماہَۄل بچّے دی سۄچ٬ آدتاں اتے بھوِکھّی دِشا اُتّے ڈُۄںگھا پْربھاو پائُںدے ہن۔

ڈا. گُربخش بھںڈّال کچّے تے پکّے دۄہاں ترہاں دے راہاں دا ’پاںدھی‘ ہَے۔ اُس دا اِہ سفر بِیاس درِیا دے کںڈھّے وسّے پِںڈّ بھںڈّال بیٹ تۄں آرمبھّ ہُںدّا ہَے۔ اِہ لمّا سفر دھالِیوال بیٹ٬ کپُۄرتھلا٬ جلںدھّر٬ گُرُۄسر سُدھار تے گُرُۄ کی کاںشی دا ’کچّا رستا‘ تَیء کرکے ہُشِیارپُر دی ’پکّی سڑک‘ تۄں ہُںدّا ہۄئِیا مُڑ کپُۄرتھلا جِتھّے اُہ 1970’وِیاں وِچّ ’پرَیپّ‘ (پْری-یُۄنِیورسِٹی) تۄں بی.اَیسّ. سی. تکّ وِدِیارتھی رِہا ہَے٬ وِچ وِدِیارتھِییاں نُۄں پھِذِکس پڑھائُݨ تۄں بائد کنیڈا دا ’ہوائی مارگ‘ پھڑھدا ہَے۔ 2003 وِچ کَینیڈا پہُںچّ برَیمپٹن دِییاں اخباراں ’پرواسی‘ تے ’کَینیڈِیئن پںجّابی پۄسٹ‘ وِچّ کمّ کرکے تھۄڑھا جِہا ساہ لَیݨ تۄں بائد لمّیں سفر دا اِہ ’پاںدھی‘ 2015 وِچ امرِیکا دے شہِر کلِیولَیںڈ نُۄں چلّ پَیںدا ہَے اتے اُتھّے اُڈِیک رہی کلِیولَیںڈ سٹیٹ یُۄنِیورسِٹی ’چ 40 سال بائد یُۄنِیورسِٹی دے وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائُݨ دا آپݨا سُنہِری سُپنا پُۄرا کردا ہَے۔ 

بھارت دی اذادی دی لڑائی دے اِتِہاس وِچّ شہِید-اے-آذم بھگت سِںگھّ دا نام امر شہِیداں دی کتار وِچّ سبھ تۄں اُچّا ستھان رکھّدا ہَے۔ اُہ سِرپھ اِکّ بہادر کْراںتِیکاری ہی نہِیں سن٬ سگۄں دُۄردرشی چِںتّک٬ ترکشِیل لیکھک٬ سماجوادی وِچاردھارا دے سمرتھک اتے نَۄجواناں دے پْریرݨاشْرۄت وی سن۔ اُنہاں دا جِیون دیش دی اذادی٬ سماجِک برابری اتے منُکھّی مریادا لئی کِیتے گئے ادبھُت تِیاگ دی گاتھا ہَے۔

نشِیاں کارن لۄکاں دی ہالت ککھّۄں ہَۄلی اتے پاݨِیئۄں پتلی ہۄ گئی ہَے۔ پںجّاب دے پِںڈّے ’تے پئی نشِیاں رُۄپی گرد نیں رںگّلے پںجّاب دی وِلکھّݨتا نُۄں ہی گْرہِݨ لا دِتّا ہَے۔ پںجّاب دی اںدّاذن تِنّ کرۄڑ دی آبادی وِچّۄں 68.84% لۄک پِںڈّاں وِچّ رہِںدّے ہن۔ پِںڈّاں وِچّ تھاں تھاں کھُلّہے شراب دے ٹھیکِیاں نیں جِتھّے لۄکاں دی آرتھِکتا نُۄں بُری ترہاں کھۄرا لائِیا ہَے٬ اُتھّے ہی لُٹّاں-کھۄہاں٬ ٹھگِّییاں٬ نجائِذ کبذِیاں٬ بلاتکاراں٬ کتل اتے گھراں اںدّر بَیٹھِیاں ’تے ہی چلّ رہے ہتھِیاراں نیں پںجّابِییاں نُۄں ہِںسّک٬ جھُۄٹھے اتے شرارتی بݨاکے رکھّ دِتّا ہَے۔

کئی سالاں تۄں کَینیڈا وِچّ رہِںدِّیاں ہتھلی پُستک ’میرے پِتا دی کُرسی: پاکِستان دی یاترا‘ دی لیکھِکا رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ نُۄں آرتھِک تںگّی والا تاں کۄئی مسلا نہِیں سی اتے کَینیڈا دی ناگرِک ہۄݨ کرکے ناں ہی پاکِستان دا پاسپۄرٹ پْراپت کرن وِچّ کۄئی دِکّت سی۔ اُنہاں دے پتی-دیو اُگھّے پںجّابی لیکھک ڈا. ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ اِس تۄں پہِلاں دۄ وار اِکلّے ہی پاکِستان جا وی آئے سن۔ اُہ آپݨی شرِیکے-ہیات رجوںتّ کَۄر نُۄں نال نہِیں سن لَے کے گئے٬ جِسدا اِس لیکھِکا نُۄں ڈاہڈا گِلہا وی ہَے۔ ’بہانا‘ پہِلی وار 2001 وِچّ فکھر ذماں ولّۄں لاہَۄر وِچّ کروائی گئی اُنہاں ولّۄں پہِلی آلمی پںجّابی کانفرںسّ وِچّ لیکھکاں نُۄں آپݨِییاں پتنِییاں نُۄں نال ناں لِجاݨ دا اتے پھِر دُۄسری وار ہرنیک سِںگھّ گھڑُۄںیاں ولّۄں کیول اُنہاں دا آپݨا (ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دا) ہی پاسپۄرٹ مںگّے جاݨ دا سی۔

کُدرت نال کھِلواڑ کرنا منُکھّتا لئی سبھ تۄں وڈّی بھُلّ سابت ہۄ رہی ہَے۔ پِچھلے کُجھ سالاں وِچّ واپرِییاں کُدرتی آپھتاں-بھاری ہڑھ٬ بھِیانک گرمی دِییاں لہِراں٬ اچانک آئُݨ والے تُپھان اتے سۄکے سانُۄں سپشٹ سںدّیش دے رہے ہن کِہ جیکر اسِیں ہُݨ ناں جاگے تاں آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں لئی دھرتی رہِݨیۄگ نہِیں بچیگی۔

ہڑھاں دا کہِر: پںجّاب تۄں نِپال تکّ

2025 وِچّ بھارت نیں 334 دِناں وِچّۄں 331 دِن کِسے ناں کِسے رُۄپ وِچّ اتّ دِییاں مَۄسمی گھٹناواں دا ساہمݨا کِیتا٬ جِس نال 4, 419 لۄکاں دی مَۄت ہۄئی اتے 17.4 مِلِیئن

گلّ ستمبّر 2020 دی ہَے۔ اُنہاں دِناں وِچّ مَیں سںگّرُۄر دے نشا چھڑائۄُ کیںدر دے نِردیشک وجۄں کمّ کر رِہا سی۔ نشئی مرِیذاں نُۄں ذِںدّگی دے کھلنائِک نہِیں سگۄں پِیڑت سمجھدِیاں اُہناں نُۄں دُیا اتے دوائی دے سُمیل نال مُکھّ دھارا وِچّ لِیائُݨ دے ہر سمبھّو یتن کِیتے جاںدے سن۔ دھرم٬ ساہِت اتے کِرت دے سںکّلپ نال جۄڑن کارن سارتھک نتِیجے ساہمݨے وی آ رہے سن۔ پںجّاب دے وکھّ-وکھّ ذِلہِیاں دے نال-نال گُیاںڈھی پْراںتاں دے نشئی مرِیذاں نیں وی نشا مُکت ہۄݨ لئی اِس نشا چھُڑائۄ کیںدر دی ڈھۄئی لئی ہۄئی سی۔ شام نُۄں ہر رۄذ یۄگا٬ مَیڈِیٹیشن اتے کَۄںسلِںگّ دی ذِمّیوا

سماج نُۄں اِسترِییاں بارے آپݨی سۄچ بدلݨی چاہِیدی ہَے۔ اِسترِییاں نُۄں برابرتا دا درجا املی تَۄر ’تے دیݨا چاہِیدا ہَے۔ اخباری بِیانا نال رابرتا دا درجا نہِیں مِلدا۔

اِسترِییاں سمبّںدھّی ہر سال سںسّار وِچّ اِکّ دِن ’اِستری دِوس‘ دے تَۄر ’تے منائِیا جاںدا ہَے۔ اُس دِن اِسترِییاں دے سۄہلے گائے جاںدے ہن۔ اِستری دا سماج وِچّ مہتّوپُۄرن ستھان ہَے۔ اُہ سماج دا ادھّا ہِسّا ہَے٬ اِس لئی اُس نُۄں اردھںگّݨی کِہا جاںدا ہَے۔ سال وِچّ اِک دِن اُنہاں دی مہتّتا بارے اِستری دِوس منائُݨا واجب نہِیں٬ سگۄں ہر رۄذ ہی اِستری دی کدر کرنی سماج دی ذِ

“لَے اسِیں کِہڑا بںتّۄ وِیاہُݨی اےَ۔” اِہ گلّ سُݨکے سارے اُچّی-اُچّی ہسّݨ لگّ پئے۔ جی ہاں! گھر کُڑی ناں ہۄݨ کارن اُس وِئکتی دا اِشارا کُڑی دے وِیاہ ویلے کِیتے جاݨ والے خرچے تۄں سی۔ مَینُۄں اُسدی گلّ سُݨکے ہاسا نہِیں آئِیا بلکِہ مَیں سۄچݨ لئی مجبُۄر ہۄ گئی کِہ کی سچّمُچّ اجّ بںتّۄ ماپِیاں سِر بھار ہَے؟ بِلکُل نہِیں٬ بںتّۄ تاں سگۄں ہُݨ ماپِیاں دا بھار وںڈّا رہی ہَے۔ اجّ ہر کھیتر٬ چاہے پڑھائی دی گلّ ہۄوے٬ کھیڈاں٬ راجنِیتی٬ نَۄکری٬ وِدیش وِچّ جاݨ دی٬ آپݨے آپ نُۄں ہی نہِیں سگۄں پرِوارِک مَیبراں نُۄں وی سَیٹّ کرن دی ذِمّیواری اجّ کُڑِییاں باکھُۄبی

اِس ویلے دۄ بھرویں درِیا پںجّاب وِچّ وگ رہے نیں۔ نشِیاں دے درِیا نُۄں پںجّاب وِچّ وہِںدّا چھیواں درِیا کِہا جاںدا ہَے٬ جدۄں کِہ جوانی دے وِدیشاں ولّ رُجھان نیں ستّویں درِیا دا رُۄپ دھارن کر لِیا ہَے۔ دۄناں درِیاواں نیں گھراں دے وِہڑِیاں دی رَۄݨک گُمّ کر دِتّی ہَے۔ گلِییاں٬ کالج اتے تکنِیکی کالجاں وِچّ سُنّ جِہی پسری ہۄئی ہَے۔ “کِتے ساڈا مُںڈّا نشِیاں دے بھر وگدے درِیا وِچّ ہی ناں رُڑھ جاوے٬ کِتے ہۄر مُںڈِّیاں دے دھکّے چڑھکے اِہ وی … …۔” اِس سۄچ نال ماں-باپ کمبّ اُٹھّدے نیں۔ پِںڈّ دے کھۄلِیاں٬ بیئباد تھاواں٬ جاں پھِر سُنِّییاں گلِییاں وِچّ پِںڈّ

روِںدّر سِںگھّ سۄڈھی بہُپکھّی ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں ڈیڈھ درجن ناٹک٬ کھۄج٬ کوِتا٬ آلۄچنا٬ وارتک٬ جِیونی٬ انُواد اتے کہاݨِییاں دِییاں پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ کِتّے وجۄں اُہ پںجّابی دا ادھِیاپک رِہا ہَے۔ اُس دِییاں کہاݨِییاں پڑھن تۄں پتا لگّدا ہَے کِہ بھاویں اُہ اَیم.پھِل ہَے٬ پْرںتُّۄ ساہِت دے رُۄپاں نُۄں اُہ آم بُدھِّیجِیوی وِدواناں واںگ بݨائے گئے ماپ دںڈّاں انُسار لِکھݨ تے پڑچۄلݨ دے ہکّ وِچّ نہِیں۔ پںجّابی بھاشا دا اُہ گُۄڑھ گِیانی ہَے 1974 وِچّ اُس نیں آپݨا ساہِتک سپھر شُرُۄ کِیتا سی٬ جِہڑا لگاتار ہُݨ تکّ ذاری ہَے۔

گُردِیش کَۄر گریوال پںجّابی دی سمرتھّ ساہِتکار ہَے۔ اُہ ساہِت دے چار رُۄپاں کوِتا٬ گِیت٬ غذل اتے وارتک لِکھدی ہَے۔ اُس دِییاں ہُݨ تکّ ادھّا درجن تۄں ودھّ کوِتا اتے وارتک دِییاں پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ مَینُۄں اُس دِییاں سارِییاں پُستکاں پڑھن دا ماݨ پْراپت ہَے۔ اُس دے وِشے آم تَۄر ’تے دھارمِک٬ سماجِک٬ سبھِیاچارک اتے پْرکْرِتی نال سمبّںدھّت ہُںدّے ہن۔ اُہ مُڈھّلے تَۄر ’تے سِکھّ دھرم نُۄں پْرݨائی ہۄئی ساہِتکار ہَے۔ اُس دی شبداولی ملوئی بھاشا وِچّ رںگّی ہۄئی ہُںدّی ہَے۔ اُس دی ہر رچنا وِچّۄں سِکھّ دھرم دی وِچاردھارا دی خُشبۄ آئُںدی ہ

بھارت دی کَۄمی سُرکھِّیا اتے رݨنِیتک نِیتی دے سبھ تۄں پْربھاوشالی چِہرِیاں وِچّۄں اِک اجِیت ڈۄوال نیں آپݨی کارجشَیلی٬ دْرِڑھتا اتے کھُپھِییا-سمرتھا نال دیش دی سُرکھِّیا پْرݨالی وِچّ امِٹ چھاپ چھڈّی ہَے۔ 20 جنوری 1945 نُۄں جنمے ڈۄوال اِس ویلے بھارت دے کَۄمی سُرکھِّیا سلاہکار ہن اتے 2014 تۄں اِس اہُدے ’تے لگاتار سیوا نِبھا رہے ہن۔

ادھِیاپک راشٹر دا نِرماتا ہَے۔ ادھِیاپک مۄمبتّی دی ترہاں ہُںدّا ہَے جۄ آپ جل کے دُۄجِیاں نُۄں رۄشنی دِںدّا ہَے۔ پر مَیں کئی وار مہِسُۄس کِیتا کِہ مۄمبتّی اتے اُس دا دھاگا تاں جل کے ختم ہۄ جاںدا ہَے۔ پر ادھِیاپک تاں ہمیشا گِیان رُۄپی رَۄشنی وںڈّدا ہَے٬ اِہ گِیان کدے وی ختم نہِیں ہُںدّا سگۄں اگّے دی اگّے جۄت تۄں جۄت جگدی رہِںدّی ہَے۔ سُہِرد ادھِیاپک رِٹائِر ہۄݨ تۄں بائد وی ناں تیل مُکّݨ دِںدّے ہن ناں ہی گِیان دی بتّی بُجھّݨ دِںدّے ہن سگۄں اُہ آپݨا سرِیر مُکّݨ تۄں پہِلاں بہُت سارے گِیان دے دِیوے جگا جاںدے ہن جۄ ہنیرے راہاں نُۄں ہمیشاں رَۄشن

ڈا.گُردیو سِںگھّ سِدھُّۄ اݨگَۄلے آذادی گھُلاٹِییاں دِییاں جِیونِییاں لِکھݨ دے ماہِر وِدوان تے اِتِہاسکار گِݨے جاںدے ہن۔ جاݨے پچھاݨے اتے سماج وِچّ چرچِت آذادی گھُلاٹِییاں بارے تاں ہر کۄئی وِدوان لِکھݨ دا ماݨ مہِسُۄس کردا ہَے کِئُںکِہ اُنہاں بارے مَیٹر سَۄکھا مِل جاںدا ہَے پْرںتُّۄ اݨگَۄلے آذادی گھُلاٹِییاں بارے کھۄج کرن دا کۄئی کشٹ نہِیں کرنا چاہُںدّا۔

نشِیاں دی مارُۄ ہنیری ’تے چِںتّا دا پْرگٹاوا کردِیاں اسِیں چار دۄستاں نیں پھَیسلا کِیتا کِہ سماج دے وڈیرے ہِت نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں نُۄں نَیتِک کدراں کِیمتاں دا پاٹھ پڑھائُݨ دے نال نال اُنہاں نُۄں نشِیاں دے مارُۄ نُکساناں تۄں جاݨُۄ کرواکے دُۄر رہِݨ دی پْریرنا دِتّی جاوے۔ اُنہاں دے مناں ’تے اِس پْرکۄپ دا اسر ناں پوے اتے اُہ نشِیاں ولّ مُۄںہ ہی ناں کرن٬ اِسدے لئی ذِلہا سںگّرُۄر دے سکُۄلاں وِچّ پْرارتھنا سبھا سمیں وِدِیارتھِییاں نُۄں سبۄدھن کرن اتے اُنہاں نال اِس سمبّںدھّی وِچار وٹاںدرا کرن دی وِئُںتبںدّی بݨا لئی گئی۔ اِس سمبّں

منجِیت کَۄر امبّالوی بچِّیاں دی مانسِکتا نُۄں ٹُمبّݨ والِییاں رچناواں لِکھݨ والی بال ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں ہُݨ تکّ 10 پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن٬ جِنہاں وِچّ تِنّ کاوِ سںگّْرہِ٬ چار کہاݨی سںگّْرہِ تے تِنّ وارتک دِییاں پُستکاں شامل ہن۔