مارچ دا کۄسا کۄسا دِن سی۔ مَیں جلدی ہی یُۄنِیورسِٹی چلے گِیا کِئُںکِہ کْرِئیٹِو اِںگلِش رائیِٹِںگّ دے پْرۄپھَیسر اتے وِبھاگ دے چیئر ڈا. اَیڈم نُۄں سٹاربکّس کَۄفی ہائۄُس وِچّ دۄ وجے مِلݨا سی۔ جدۄں مَیں کَۄفی ہائُس وِچّ پںجّ کُ مِںٹّ پہِلاں پہُںچِّیا تاں ڈا. اَیڈم نُکّر دے ٹیبل ’تے آپݨا کَۄفی دا کپّ لَے کے بَیٹھے٬ میری اُڈِیک کر رہے سن۔ درئسل٬ اِس مُلک وِچّ ہر وِئکتی سمیں دی بہُت کدر کردا ہَے اتے نِشچِت سمیں تۄں کدے وی لیٹ نہِیں ہُںدّا۔ ہریک لئی آپݨا اِکّ اِکّ مِںٹّ کِیمتی ہُںدّا ہَے۔ وَیسے وی یُۄنِیورسِٹی وِچّ چیئر لئی آپݨے اکادمِک رُجھیوِیاں تۄں اِلاوا بہُت سارے پْربںدھّکی کارج وی ہُںدّے ہن۔ اسِیں بڑے تپاک نال اِکّ دُۄجے نُۄں مِلے۔

درئسل٬ اسِیں اِکّ وار پہِلاں وی مِل چُکّے ساں جدۄں مَیں آپݨے چۄݨویں لیکھاں دی اںگّریذی وِچّ انُوادت کِتاب اُنہاں نُۄں دِتّی سی۔ اجّ اُس کِتاب ’تے ڈا. اَیڈم دے وِچار اتے پْرتِیکرم جاݨن لئی مِلݨ دا سببّ بݨائِیا سی۔ مِل بَیٹھݨ لئی اِہ تھاں سبھ تۄں ودھِییا ہُںدّی ہَے کِئُںکِہ تُسِیں کَۄفی دے گھُٹّ بھردے ہۄئے اکادمِک وِشِیاں ’تے ڈُۄںگھی تے گمبھِّیر چرچا کر سکدے ہۄ۔ مَیں جدۄں اُنہاں نُۄں کِہا کِہ تُسِیں کِہڑی کَۄفی پِیوۄگے تاں اُنہاں نیں کِہا٬ “مَیں تاں آپݨی کَۄفی پی رِہا ہاں۔ مَیں کَۄفی پِیںدِیاں آپݨے دفتر وِچّ رُجھِّیا ہۄئِیا ساں۔ پھِر مَینُۄں آپݨی مِیٹِںگّ دا خِیال آئِیا تاں مَیں آپݨا کَۄفی دا کپّ نال ہی لَے کے آ گِیا۔”

درئسل٬ ہر پْرۄفَیسر کَۄفی دی مشِین آپݨے کمرے وِچّ رکھّدا ہَے اتے جدۄں وی چِتّ کرے آپݨی کَۄفی خُد بݨا کے پی لَیںدا ہَے۔ اجِہا نہِیں کِہ سیوادار نُۄں ہاک مارۄ کِہ میرے لئی چاہ جاں کَۄفی لَے کے آ۔ مَینُۄں پہِلی وار بہُت اچمبھّا لگّا سی جدۄں مَیں ڈِین سائِںسذ٬ ڈا. وہائیِٹ نُۄں پہِلی وار اُنہاں دے دفتر مِلݨ گِیا تاں اُنہاں نیں آپݨے ہتھِّیں میرے اتے آپݨے لئی کَۄفی بݨائی۔ کَۄفی پِیںدِیاں ہی اُنہاں نیں میرے بارے جاݨکاری لَیݨ تۄں بائد کِہا کِہ سانُۄں اِکّ پھِذِکس دے پْرۄۄپھَیسر دی لۄڑ ہَے جِہڑا کُجھ کۄرس پڑھا سکے۔

ڈا. اَیڈم اُٹھّدِیاں ہۄئِیاں کہِݨ لگّے کِہ چلّۄ! تُہاڈے لئی کَۄفی لَے آئیِئے تے پھِر بَیٹھدے ہاں۔ اِتھّے اِہ وی رِواذ ہَے کِہ ہر وِئکتی آپݨی کَۄفی دے پَیسے خُد دِںدّا ہَے۔ جدۄں مَیں آپݨی کَۄفی لَے کے ٹیبل ’تے بَیٹھا تاں چاݨچکّ میری نذر اُنہاں دے کَۄفی دے کپّ ’تے پئی جِس دی ڈںڈّی ہی نہِیں سی۔ اُہ پُر خلُۄس اںدّاذ وِچّ آپݨے کپّ وِچّ کَۄفی دا آنںدّ ماݨدے ہۄئے میری کِتاب بارے آپݨے وِچار دسّݨ لگّے۔

دسّݨ لگّے٬ ‘’مَینُۄں اِہ جاݨ کے بڑی کھُشی ہۄئی کِہ کۄئی پھِذِکس دا پْرۄپھَیسر پھِلاسفی٬ منۄوِگِیان٬ سماجِک وِگِیان٬ وِگِیان٬ مانوی کدراں -کِیمتاں٬ وِئکتِیتو وِکاس٬ ذِںدّگی٬ منُکھّی بھوناواں٬ دھرم٬ کُدرت آدِ دے سُںدّر تے وکھّرے سُمیل راہِیں آپݨے خِیالاں نُۄں کاوِک رُۄپ وِچّ پْرگٹ کر سکدا ہَے۔ بھاویں مَیں پںجّابی رہِتل بارے کُجھ نہِیں جاݨدا٬ پر اِس کِتاب نُۄں پڑھن تۄں بائد مَینُۄں لگّدا ہَے کِہ مَیں بڑا کُجھ اُس وِراست اتے سماج بارے جاݨ لِیا ہَے۔ مَیں کۄشِش کراںگا کِہ کِسے دِن اِںگلِش کْرِئیٹِو رائیِٹِںگّ والے وِدِیارتھِییاں نال تُہاڈا رُۄبرُۄ کروائِیا جاوے تاں کِہ تُہاڈی لِکھݨ پْرِیکِرِیا اتے تُہاڈے نال وِچار وٹاںدرے نال اُہ آپݨی لِکھݨ پْرتِبھا نُۄں نِکھار سکݨ۔ وَیسے وی اںگّریذی تۄں وکھّری ساہِتک لیکھݨی پڑھن نال تُہانُۄں کئی پسار اجِہے مِل جاںدے ہن جِنہاں بارے کئی وار اسِیں نہِیں جاݨدے ہُںدّے۔‘’ ساڈی اِہ گلّبات بہُت ہی لاہیوںدّ رہی اتے پھِر مِلݨ دا وائدا کرکے اسِیں گھںٹّے دی مِلݨی تۄں بائد آپۄ-آپݨے وِبھاگاں نُۄں تُر پئے۔

ڈا. اَیڈم دی شخسِیئت کمال دی٬ نِرئُچیچ٬ آپݨی مستی وِچّ رںگّے ہۄئے اِنسان دی ہَے۔ تُہانُۄں اہِساس ہی نہِیں ہُںدّا کِہ اِنے وڈّے رُتبے والا شخس تُہاڈے نال بڑے سہِج نال اُچّ-درجے دی گلّبات کر رِہا ہَے۔ درئسل٬ اجِہے لۄک ہی آپݨی سادگی تے ہلِیمی وِچّۄں آپݨی مہانتا دے درشن کروائُںدے ہن۔ اُنہاں لئی ٹُٹّی ڈںڈّی والا کپّ کۄئی مہتّو نہِیں رکھّدا۔ سگۄں مہتّو رکھّدا ہَے کِہ تُسِیں کَۄݨ ہۄ٬ تُہاڈا کِردار کی ہَے٬ تُسِیں آپݨی وڈتّݨ نُۄں کِویں مِݨدے ہۄ اتے تُہاڈِییاں ترجِیہاں کی ہن؟

یاد رہے کِہ کپّ اہِم نہِیں ہُںدّا سگۄں اہِم ہُںدّا ہَے کِہ کپّ وِچلی چاہ جاں کَۄفی کِس نیں تِیار کِیتی ہَے؟ کِہڑِییاں بھاوناواں اِس وِچّ سمۄئیِیاں ہن؟ اِس کپّ سدکا کِہڑے مُلّوان وِچاراں نیں جنم لِیا ہَے؟ کِہڑی لِکھت دا وِچار من وِچّ پنپِیا ہَے؟ کِہڑے خِیالاں نیں اُڈاݨ بھری ہَے؟ کِہڑِییاں ترجِیہاں نیں تدبِیراں دا رُۄپ وٹائُݨ لئی اُسلواٹے لئے ہن جِنہاں نیں آکھر نُۄں تکدِیر بݨنا ہَے؟

اجِہے ہی وڈّے لۄک ہُںدّے ہن جِہڑے آم ہُںدِّیاں وی کھاس ہُںدّے ہن۔ جِہڑے سدھارن ہُںدِّیاں وی بہُت اسدھارن ہُںدّے ہن۔ جِنہاں دی ذہِین سۄچ سںکِّیرنتا وِچّ کَید نہِیں ہُںدّی سگۄں اُنہاں دی سۄچ دا پھَیلاء امبّر تِیک ہُںدّا ہَے۔ اجِہے لۄک اُہ ہُںدّے ہن جِنہاں دی کَۄفی بہُتی وار ٹھںڈھّی ہۄ جاںدی ہَے کِئُںکِہ اُنہاں لئی کَۄفی جاں چاہ بھُلّ ہی جاںدی ہَے۔ اُنہاں دے من وِچّ آئِیا وِچاراں دا پْرواہ٬ نویں خِیالاں دا پھَیلاء جاں مستک وِچّ پھِر رہے پھُرنِیاں دا اجِہا جلوا ہُںدّا ہَے کِہ اُہ آپݨے آپ وِچّ گُیاچے چَۄگِردے تۄں بیخبر آپݨی بھوِکھّمُکھی سۄچ٬ وِلکھّݨ نذرِییا اتے چیتنّ دِبّ-دْرِشٹی راہِیں اجِہا چِتو جاںدے ہن جِس بارے آم وِئکتی تاں سۄچ ہی نہِیں سکدا۔

بڑے بَۄݨے ہُںدّے ہن اُہ لۄک جۄ دِکھاوے دا پْرپںچّ رچا کے خُد نُۄں وڈّا کردے ہن۔ مہِںگّے کپّ-پلیٹاں تے چمچِیاں نال چاہ جاں کَۄفی پِیݨ دا ڈھکوںجّ کرن والے اںدّرۄں بہُت کھۄکھلے ہُںدّے ہن۔ اُہ دِکھاوے راہِیں ہی کِسے نُۄں پْربھاوِت کرن دی کۄشِش کردے ہن جدۄںکِہ مہان لۄک دِکھاوا نہِیں کردے۔ اُنہاں دا کارج ہی اُنہاں دا کرم ہُںدّا ہَے۔ اُہ کُجھ وی ناں دسّ/دِکھا کے کُجھ اجِہا کر جاںدے ہن کِہ سماج نُۄں اُنہاں دی اہِمِیئت اتے اسلِیئت دا پتا لگّ جاںدا ہَے۔

پہِلے سمِیاں وِچّ پِتّل دے گلاساں جاں مِٹّی دے کسۄرِیاں وِچّ چاہ پِیݨ والے وی بہُت مہان لۄک ہۄئے ہن۔ کِسے خاس مہِمان جاں وِئکتی لئی کپّ ہُںدّے سن٬ پر اسِیں پںجّابی دِکھاوے وِچّ اجِہے اُلجھ گئے کِہ اِہ ساڈی ذِںدّگی لئی جںذّال بݨ گِیا ہَے۔ سانُۄں کُجھ تاں اِس سماج کۄلۄں سِکھّݨا چاہِیدا کِہ آم رہِ کے وی خاس بݨِیا جا سکدا ہَے٬ بشرتے کِہ بںدّے وِچّ منُکھّی گُݨ ہۄݨ۔ اُس دے وِئکتِیتو دا پْرتاپ ہۄوے۔ اُس دے شخسی کِردار دا جلَۄء ہۄوے۔ اُس دے من وِچّ کِسے لئی درد-بھاونا ہۄوے۔ کِسے دی پِیڑا دیکھ کے اکھّ وِچّ ہںجھُّۄ آ جاݨ جاں کِسے دِییاں تڑپھدِییاں آںدراں لئی ملّہم بݨن دا اُدّم ہۄوے۔

تِیہ سال تۄں ذِیادا پںجّاب دے کالجاں وِچّ پڑھائُݨ تۄں بائد پِچھلے دس سالاں تۄں امرِیکا دی یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھا رِہا ہاں۔ پتا لگّدا ہَے کِہ اسِیں کِتھّے کھڑھے ہاں؟ اِہ دیش اِنا اُنّت کِئۄں ہَے؟ سبھ تۄں پْرمُکھّ ہَے ادھِیاپک/پْرۄپھَیسر دا کِردار جۄ اِنا اُچّا تے سُچّا ہَے کِہ کۄئی وی اُس ’تے اُںگل نہِیں چُکّ سکدا۔ اُہ خُد اِمتِہاناں دے پیپر تِیار کردا ہَے٬ خُد نمبّر دِںدّا ہَے اتے سمَیسٹر دے اخِیر وِچّ گریڈ دِںدّا ہَے جِس وِچّ یُۄنِیورسِٹی دا پْرَیجِیڈَیںٹ وی دخلئںدّاذی نہِیں کر سکدا اتے ناں ہی گریڈ بدلݨ نُۄں کہیگا۔ کی اجِہا پںجّاب وِچّ سمبھّو ہۄ سکدا ہَے؟ کلاس وِچّ کۄئی پْرۄپھَیسر اِکّ مِںٹّ لیٹ نہِیں ہُںدّا۔ جیکر اُس نیں چھُٹّی لَیݨی ہَے تاں اُس نُۄں اگائۄں دسّݨا پویگا کِہ کۄئی دُۄسرا پْرۄ. اُس دی کلاس وِچّ جاوے تاں کِہ وِدِیارتھِییاں دی پڑھائی دا اِکّ دِن وی خراب ناں ہۄوے۔ کۄئی وی وِدِیارتھی اَیمرجَیںسی دی ہالت وِچّ آپݨا اِمتِہان مِتھّی ترِیکھ تۄں بائد وی آپݨے پْرۄپھَیسر دی سہِمتی نال دے سکدا ہَے۔

کۄئی وی وِدِیارتھی گھٹّ گریڈ دی شکّ پَیݨ ’تے آپݨے پیپر کِسے ویلے وی دیکھ سکدا ہَے۔ وَیسے اُس نُۄں آپݨے گریڈاں دا خُد وی پتا ہُںدّا ہَے کِہ کِس ویلے اُس دا کِہڑا گریڈ ہَے اتے آپݨے گریڈاں نُۄں کِویں سُدھارنا ہَے؟ اِہ سبھ کُجھ یُۄنِیورسِٹی دے بلَیکبۄرڈ ’تے پْرۄپھَیسر نیں نالۄ نال آن-لائیِن اپڈیٹ کرنا ہُںدّا ہَے۔ پْرۄپھَیسر بہُت ہی پاردرشی ہُںدّا ہَے اتے اِس کرکے ہر وِدِیارتھی آپݨے پْرۄپھَیسر دا بہُت ادب اتے ستِکار کردا ہَے۔ اُہ سر نہِیں سگۄں تُہاڈا نام لَے کے مِتّر واںگ تُہانُۄں سمبّۄدھن کردا ہَے۔

کئی وار کُجھ وِدِیارتھی آپݨِییاں نِجّی پریشانِییاں جاں مجبُۄرِییاں وی آپݨے پْرۄپھَیسر نال ساںجھِییاں کردے ہن تاں کِہ اُنہاں نُۄں پتا ہۄوے کِہ پھلاݨا وِدِیارتھی کلاس وِچّ کُجھ دِناں لئی گَیر-ہاذر کِئۄں سی؟ کی اجِہا پںجّاب دے وِدِئک ادارِیاں وِچّ ہۄ سکدا ہَے جِتھّے پِیئَچّ.ڈی تکّ دِییاں ڈِگرِییاں دِوائُݨ لئی وِدِیارتھِییاں دا سرِیرک٬ مانسِک اتے آرتھِک شۄشݨ ہۄݨا آم ورتارا بݨدا جا رِہا ہَے۔ پْرۄپھَیسر/ادھِیاپک دے کِردار ’تے اُٹھّے پْرشن کِسے سِسٹم نُۄں پلِیت ہۄݨ تۄں کِویں بچائُݨگے؟

ٹُٹّی ڈںڈّی والا کپّ خاس نہِیں سی٬ سگۄں خاس سی مِل-بَیٹھݨ دا سببّ۔ اُس وکت دَۄران ہۄئی بہُت ہی لاہیوںدّ گلّبات۔ اِکّ دُۄجے نُۄں سمجھݨ دی سۄجھی۔ اِکّ دُۄجے دے سبھِّیاچار دِییاں پرتاں نُۄں پھرۄلݨا اتے ساہِتک سبںدھّاں راہِیں ساہِتک اُتپتی دا مَۄکا سِرجݨا۔ اِکّ دُۄجے دِییاں بھاوناواں نُۄں سمجھݨا اتے اُنہاں دی کدر کرنی۔ آہمۄ-ساہمݨے بَیٹھ کے وِچاراں دا آدان-پْردان کرنا۔ اِس راہِیں اجِہا سِٹّا کڈھّݨا تاں کِہ نوِیں کلمکاری اجِہی لِکھت نُۄں جنم دیوے جۄ جاتی وکھریوِیاں اتے سبھِّیاچارک وِبھِنّتا تۄں اُپّر اُٹھّ کے آپݨی نرۄئی پچھاݨ بݨاوے۔ اِکّ دُۄجے نُۄں اُتشاہِت اتے پْریرِت کرن دا اُدّم۔ اِکّ دُۄجے دِییاں کْرِتاں وِچّۄں آپݨے آپ نُۄں پچھاݨن دا ہُنر۔ درئسل٬ اِہی ہُنر ساڈے وِئکتِیتو وِکاس دا سبھ تۄں پْرمُکھّ سرۄت ہَے۔ اِس تۄں اسِیں پچھّڑ گئے کِئُںکِہ اسِیں ساہِتک کھیتر وِچّ نِکّے نِکّے سَۄڑے دائِرِیاں وِچّ سِمٹ گئے۔ آپݨی ہئۄُمَیں نُۄں پٹھّے پائُݨ اتے خُد دی اُستتی کروائُݨ تِیک ہی سِیمت ہۄ گئے۔ تاں ہی ساڈِییاں ساہِتک لِکھتاں دا مِیار اُہ نہِیں بݨ سکِیا جِہڑا سچِیاری اتے نِیاری پرکھ-پڑچۄل نُۄں اپݨا کے٬ آپݨِییاں کمِییاں نُۄں آپݨی تاکت بݨا کے اتے ہر ورتارے نُۄں وکھّرے نذرِیئے تۄں دیکھ اتے سمجھ کے کِسے ساہِتک سۄچ نُۄں شبداں وِچّ پرۄئِیا جاںدا ہَے۔

سدھارنتا اتے ہلِیمی رُتبِیاں اتے امِیری نالۄں وی ذِیادا کھُشی اتے کھیڑا تُہاڈی جھۄلی پائُںدی ہَے جِہڑا دھن نال نہِیں خرِیدِیا جا سکدا۔ ہلِیمی تُہاڈی ترکّی دا سبھ تۄں وڈّا راذ ہَے۔ جد بںدّے دے من وِچّ آ جاوے کِہ اُہ سرب کلا سمپُّۄرن اتے سمرتھّ ہَے تاں سمجھۄ اُس نیں آپݨے وِئکتِیتو دے وِکاس نُۄں رۄک لِیا ہَے۔ سادگی وِچّ ہںکّار نہِیں ہُںدّا۔ ہلِیمی وِچّ گرُۄر نہِیں ہۄ سکدا اتے اپݨتّ وِچّ دوَیش نہِیں ہُںدّا٬ پر اِس وِچّ بںدِّیائی اتے بھلائی دا گُۄڑھا رںگّ ہُںدّا ہَے جِہڑا منُکھّی چںگِّیائی دا مُۄل آدھار بݨدا ہَے۔

بںدّے دا ورتارا کٹھۄر ہَے جاں نرم٬ اُس دی بۄلباݨی کَۄڑی ہَے جاں مِٹھّی۔ اُس دی دِکھّ وِچّ کرُۄرتا ہَے جاں ماسُۄمِیئت۔ اُس دے نذرِیئے وِچّ ساوامپݨ ہَے جاں اساوامپݨ۔ اِہ سبھ کُجھ اُس دے اںدّر دا پْرگٹاوا ہَے جِس تۄں اِنسان کھُد ہی پردا ہٹا دِںدّا ہَے اتے اُس دا سچّ جگّ-ذاہر ہۄ جاںدا ہَے۔ لۄڑ ہَے کِہ آپݨے اںدّرلے سُچّم٬ سادگی اتے ہلِیمی نُۄں جِیون دا نذرِییا بݨائۄ٬ ذِںدّگی وِچّ تُہاڈے کِردار دی مہِک آویگی۔

سادگی وِچّ سبھ تۄں پْرمُکھّ ہُںدّا ہَے آتم-سنمان جِہڑا ہۄر نِکھّردا ہَے۔ اِس دے رَۄشن پکھّ وِچّ تُسِیں آپݨِییاں راہاں نُۄں چانݨ-رںگِّییاں کر لَیںدے ہۄ۔ سدھارنتا کۄئی مانوی کمذۄری نہِیں سگۄں اِہ اُہ تاکت ہَے جِس ساہویں آکڑ-کھاں وی سِر جھُکائُݨ لئی مجبُۄر ہۄ جاںدے ہن۔ ہلِیمی تاں سوَے-بںدّگی دا اُہ رُۄپ ہَے جِہڑا تُہاڈی آتمِک اُچائی دا سِکھر ہُںدّا ہَے۔

کدے کدے کھُد نُۄں مِلݨا اتے سۄچݨا کِہ مَیں نِمرتا اتے سدھارنتا وِچّۄں کِنّا سُکھّ اتے سکُۄن ہاسل کِیتا ہَے؟ کدے کھُد نُۄں امرُۄ نِماݨا٬ نتاݨا تے نتھاواں سمجھݨ والے مارگ نُۄں آپݨی سۄچ وِچّ چھۄٹی جِہی جگہا دیݨی۔ تُسِیں کھُد دی بُلںدّگی دا امبّرِیں ماݨ بݨ جاوۄگے۔ آپݨی نِمرتا دا اُچیچ ناں کرۄ٬ سگۄں آپݨی سۄچ تے من دی دھارنا نال آپݨے آپ نُۄں چھۄٹا سمجھۄ۔ تُہاڈی نِمرتا نیں تُہاڈے وڈپّݨ نُۄں آپݨے آپ ہی پھَیلاء دیݨا ہَے۔ اَیںویں کاہتۄں آپݨے آپ نُۄں اڈمبّری سںسّار وِچّ اُلجھائُںدے ہۄ۔ کدے دِکھاوے تۄں باہر نِکلݨا٬ دیکھݨا تُہانُۄں کِنّی مانسِک کھُشی مِلیگی۔

***