یادوِںدّر سِںگھّ بھُلّر نیں ہُݨ تکّ وارتک دِییاں پںجّ پُستکاں پںجّابی ماں بۄلی دی جھۄلی وِچّ پائیِیاں ہن٬ جِنہاں وِچّ دۄ سپھرنامے٬ یاترا سْری ہیمکُںٹّ ساہِب تے یاترا سْری ہذُۄر ساہِب٬ چُپّاں تِڑک پئیِیاں٬ جِںدّ دیش دے لیکھے اتے اِک بال سںگّْرہِ بال وںڈّݨ خُشبۄیاں شامل ہن۔ ’منہُ کُسُدھا کالِییا‘ چھیوِیں پُستک تے اُس دا پلیٹھا ناول ہَے۔ اِس ناول دا وِشا ڈیرِیاں وِچّ ہۄ رہے کُکرما سمبّںدھّی ہَے۔ گُرباݨی دے شبد:

گلی اسی چںگِّییا آچاری بُرِییاہ۔۔

منہُ کُسُدھا کالِییا باہِر چِٹوِییاہ۔۔

 ’تے ادھارت ہَے۔ لۄک آپݨے مُۄںہ مِییاں مِٹھُّۄ بݨدے رہِںدّے ہن کِہ اسِیں چںگّے ہاں پْرںتُّۄ اُنہاں دے کمّ اِس دے بِلکُل اُلٹ ہُںدّے ہن۔ بھاو کہِݨی تے کرنی وِچّ ذمِین اسمان دا اںتّر ہُںدّا ہَے۔ ڈیرِیاں والے آپݨے آپ نُۄں مانوتا دے جِیون نُۄں سپھل کرن دے دائوے کردے ہن پْرںتُّۄ اسل وِچّ اِںجھ نہِیں ہُںدّا۔ اُنہاں دا وِکھاوا ذِیادا ہُںدّا ہَے۔ اجّ کلہ سِیاستدان وی اُنہاں دے شردھالُۄ وۄٹاں وٹۄرن کرکے بݨدے ہن۔ اِسے ہی آدھار ’تے اِہ ناول لِکھِیا گِیا ہَے۔ اِس ناول وِچّ دۄ پکھّاں دا کھاس تَۄر ’تے ورݨن کِیتا گِیا ہَے۔

اِکّ پرِواراں وِچّ جائِداداں دے جھگڑے اتے دُۄجے ڈیراواد دِییاں گُمراہکُن چالاں دا پردا پھاش کِیتا گِیا ہَے۔ دیش اتے کھاس تَۄر ’تے پںجّاب وِچّ ڈیرِیاں دی بہُتات دا کھمِیاجا بھۄلی بھالی جنتا بھُگت رہی ہَے۔ سارے ڈیرِیاں نُۄں تاں اِکۄ رسّے نہِیں بنّہِیا جا سکدا پْرںتُّۄ بہُتے ڈیرِیاں وِچّ سبھ اچھّا نہِیں ہۄ رِہا۔ یادوِںدّر سِںگھّ بھُلّر نیں اِس ناول دا کھیتر پںجّاب دا ملوئی کھیتر چُݨِیاں ہَے۔

وَیسے وی بہُتے ڈیرے مالوے وِچّ ہی ستھِت ہن۔ ناول پڑھن تۄں بائد مہِسُۄس ہۄ رِہا ہَے کِہ ناولکار نیں کُجھ سماں پہِلاں اِک ڈیرے دے چرچا وِچّ آئُݨ تۄں بائد اِہ ناول لِکھݨ دا من بݨائِیا لگدا ہَے کِئُںکِہ اِس ناول دے گمبھِّیر وِشے وِچّ چرچا ادھِین ڈیرے دِییاں اخباراں وِچّ آئیِیاں کھبراں دِییاں گھٹناواں نال کائِس ناول دے 33 چَیپٹر ہن۔ لیکھک دی کمال اِس گلّ وِچّ ہَے کِہ اِس دے سارے چَیپٹراں دی لڑی اِک دُۄجے چَیپٹر نال جُڑی ہۄئی ہَے٬ جِس کرکے ناول پڑھن وِچّ پاٹھک دی دِلچسپی برکرار رہِںدّی ہَے۔ ہر گھٹنا نُۄں ناولکار نیں اِس پْرکار اُلِیکِیا ہَے کِہ پاٹھک اُس نُۄں سمپُّۄرن پڑھے بِنا ادھّ وِچکار چھڈّ نہِیں سکدا۔ جرنَیل سِںگھّ اتے اُس دے بھاݨجے دی گلّبات نُۄں ناولکار نیں بہُت ہی برِیکی نال دِلچسپ بݨائِیا ہَے۔ اگّے کی ہۄئِیا بارے جانݨ دی اُتسُکتا بݨی رہِںدّی ہَے۔ ناولکار برنالے دا رہِݨ والا ہۄݨ کرکے٬ اُس دی بۄلی سرل اتے ٹھیٹھ ملوئی ہَے۔ اُداہرݨ لئی ’ربّ نہِیں یبّ ہَے‘, ’جِہۄ جِہا بِیجِیا اُہۄ جِہا وڈھّ لِیا‘, ’ہاتھی دے دںدّ کھاݨ والے ہۄر تے وِکھائُݨ والے ہۄر‘, ’تۄری واںگُۄں مُۄںہ لمکائی پھِردَیں‘ اتے ’اِکّی دے اِکتّی’۔

برنالا نُۄں وَیسے وی ساہِتکاراں دی نرسری کِہا جاںدا ہَے۔ اِہ سارا ناول جگتار سِںگھّ تے جرنَیل سِںگھّ دے پرِواراں اتے ڈیرے دے آلے دُیالے ہی گھُمّدا ہَے۔ جدۄں جرنَیل سِںگھّ دا لڑکا منپْرِیت سِںگھّ کَیںسر دی نامُراد بِماری دی لپیٹ وِچّ آ جاںدا ہَے تاں ڈیرے دے دلال اُس نُۄں وہِما بھرما وِچّ پا کے ڈیرے وِچّ لِجا کے ڈیرے دے سںتّ دا شردھالُۄ بݨا دِںدّے ہن۔ ڈاکٹراں دے اِلاج نال تھۄڑھا بہُتا تںدّرُست ہۄݨ نُۄں وی ڈیرے دے سںتّ دی کِْرپا کہِکے ڈیرے دی اُپما کِیتی جاںدی ہَے۔ اِتھۄں تکّ کِہ اُس نُۄں ڈیرے وِچّ پکّے تَۄر ’تے چڑھا دِںدّے ہن۔ منپْرِیت سِںگھّ دی بھُۄیا دا لڑکا ’یاد‘ جرنَیل سِںگھّ نال ڈیرے جاںدا ہَے تے بالپن وِچّ گُمراہ ہۄ کے ڈیرے دا شردھالُۄ بݨ جاںدا ہَے۔ ڈیرا دے سںتّ ولّۄں منپْرِیت سِںگھّ نُۄں تںدّرُست کرن دے کھۄکھلے ڈھںگّ تۄں بائد وی منپْرِیت دی مَۄت ہۄ جاںدی ہَے۔

ڈیرے دے مُکھّی نیں پَیسے دے ذۄر نال بہادر سِںگھّ ورگے فَۄجی آپݨے دلال بݨائے ہۄئے ہن٬ جِہڑے پِںڈّاں دے لۄکاں نُۄں پھُسلا کے ڈیرے وِچّ جاݨ لئی تِیار کردے ہن۔ ہَیرانی اِہ ہَے کِہ ڈیرے وِچّ بںدُّۄکاں والے پہِریدار ہن۔ ’یاد‘ ڈیرے وِچّ سںتّ ولّۄں بلاتکار٬ کتل اتے ہۄر غَیر منُکھّی کاروائیِیاں ویکھدا ہۄئِیا سںتّ نُۄں گھِرݨا کرن لگّ جاںدا ہَے۔ ذَیلے دی ذمِین ہڑپّݨ لئی اُس دا کتل ڈیرے وِچّ کرکے دِل دے دَۄرے نال مرن دا ڈھکوںجّ رچِیا گِیا۔ یاد اِکّ دِن سںتّ دِییاں کرتُۄتاں تۄں دُکھّی ہۄ کے ڈیرے وِچّۄں بھجّ جاںدا ہَے۔ آپݨے مامے جرنَیل سِںگھّ نُۄں سارا کُجھ دسّ دِںدّا ہَے۔ پھِر سںتّ جرنَیل سِںگھّ نُۄں بُلا کے آپݨے بھاݨجے ’یاد‘ نُۄں واپس بھیجݨ لئی کہِںدّا ہۄئِیا دھمکی دِںدّا ہَے کِہ جے واپس ڈیرے وِچّ نہِیں آئُںدا تاں اُس دا اَیکسِیڈَیںٹ ہۄ سکدا ہَے۔ اسل وِچّ ڈیریدار اںدّرۄں کھۄکھلا ہَے٬ ڈر رِہا ہَے کِہ اُس دا ’یاد‘ کِتے پردا پھاش ناں کر دیوے۔

’یاد‘ دے پْرَیس وِچّ خبراں دیݨ دی گلّ نیں سںتّ نُۄں کمبّݨی چھیڑ دِتّی٬ کِئُںکِہ جیکر ’یاد‘ نیں خبراں لگوا دِتِّییاں تاں ڈیرے دا کارۄبار بںدّ ہۄ جاویگا۔ اِس کرکے جرنَیل سِںگھّ دے دۄستاں نُۄں جرنَیل سِںگھّ نُۄں ڈیرے بُلائُݨ لئی بھیجدا ہَے۔ ڈر دے مارے سںتّ نیں گِرگٹ دی ترہاں رںگّ بدلدِیاں نرمی دا رُکھّ اپݨا لِیا سی کِہ کِسے ترہاں ’یاد‘ نُۄں چُپ رکھِّیا جا سکے۔ دُۄجے پاسے جگتار سِںگھّ دے دۄ لڑکِیاں دِییاں پتنِییاں چاہُںدِّییاں ہن کِہ ڈیرے چڑھائِیا ہۄئِیا ’یاد‘ واپس ڈیرے جاوے تاں جۄ اُنہاں نُۄں ذمِین دا ہِسّا ’یاد‘ نُۄں دیݨا ناں پوے۔ ’یاد‘ ڈیرے دِییاں انَیتِک ہرکتاں کرکے ڈیرے وِچّ جاݨا نہِیں چاہُںدّا پْرںتُّۄ پرِوار ولّۄں اُس نُۄں واپس ڈیرے جاݨ لئی ذۄر پائِیا جاںدا ہَے۔ اِہ دُکھاںت پںجّابی کِسانی پرِواراں دی تْراسدی دا پْرگٹاوا کردا ہَے۔ پںجّاب دے پِںڈّاں دے ہر گھر وِچّ ذمِین جائِداد دے کلیش ویکھݨ نُۄں مِلدے ہن٬ جِویں جگتار سِںگھّ دے گھر کلیش چل رِہا وِکھائِیا گِیا ہَے۔پھی کُجھ مِلدا جُلدا ہی ہَے۔ ناولکار پتّرکار ہۄݨ کرکے اُس کۄل ڈیرِیاں دِییاں سرگرمِییاں بارے جاݨکاری دا خجانا ہَے۔

اِہ ناول پِںڈّاں دے لۄکاں وِچّ پھَیلے اںدھّ وِشواش بارے وی لۄکاں نُۄں جاگرُۄک کرن لئی پْریرنا دیویگا۔ مالوے وِچّ ترکشِیل لہِر دے یۄگدان نال لۄکاں وِچّ آ رہی جاگْرتی بارے وی چیتنّ کر رِہا ہَے۔ پاٹھکاں وِچّ اںدھّ وِشواش وِچّۄں باہر نِکلݨ لئی اِہ ناول پْریرنا سرۄت بݨ سکدا ہَے۔ راگی وی سںتّ دا باپ نِکلِیا جِہڑا سںتّ دی وڈّی لڑکی نُۄں آپدی ہوس دا شِکار بݨا گِیا۔ اِس دا سِٹّا اِہ نِکلدا ’جۄ کریگا اُہ اِک ناں اِک دِن بھریگا وی۔‘ سںتّ نُۄں وی لَیݨے دے دیݨے پَے گئے۔ راگی وی سںتّ دا باپ نِکلِیا۔

سںتّ راگی نال وی انَیتِک کمّ کردا رِہا تے پھِر راگی نیں بدلا لَے لِیا۔ سںتّ لالچی٬ دھۄکھیباج٬ ٹھرکی٬ تِیوِیمباذ٬ بیئیِمان چِٹّے چۄلے وِچّ کالا چۄر سی۔ پںجّاب وِچّ ڈیرِیاں دی بھرمار کرکے غرِیب لۄک اںدھّ وِشواش وِچّ پَے کے ڈیرِیاں دے لڑ لگّ جاںدے ہن۔ اِہ ناول پںجّاب وِچّ ڈیرِیاں دے کھُمبّاں واںگ نِکلݨ کرکے بݨے اجِہے ہلات وِچّ بہُت ہی اُسارُۄ بھُۄمِکا نِبھاء سکدا ہَے۔ یادوِںدّر سِںگھّ بھُلّر نیں اِس ناول راہِیں سمُچے ڈیریداراں دے کِردار نُۄں نںگِّیاں کر دِتّا ہَے۔ سماجِک بُرائیِیاں دے کھاتمے لئی اجِہے ساہِت دی اتِئںتّ لۄڑ مہِسُۄس کِیتی جا رہی ہَے۔ برنالا دا اِلاکا اِس کھیتر وِچّ مہتّوپُۄرن یۄگدان پا رِہا ہَے۔

160 پنِّیاں٬ 250 رُپئے کِیمت والا اِہ ناول ’پُلاںگھ پْرکاشن‘ برنالا نیں پْرکاشت کِیتا ہَے۔

***