डा: हरबंस कौर गिल्ल समरत्थ साहितकार है। उस दीआं हुण तक्क साहित दे वख्ख-वख्ख रूपां दीआं 20 पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। ‘करक कलेजे माहि’ कावि संग्रहि उस दी 21वीं पुसतक है। इस तों पहिलां उस दा ‘रूह दे रंग’ ग़ज़ल संग्रहि प्रकाशत हो चुक्का है। चरचा अधीन कावि संग्रहि विच्च 53 कवितावां हन, जिहड़ीआं पंजाब, पंजाबीअत, सभिआचार अते विरासत दी हूक दा प्रगटावा करदीआं हन। 

उस दी बोली ठेठ मलवई अते दिहाती शबदावली पाठक दे समझ आउण वाली है। शाइरा दीआं कवितावां छंद बंदी, बहिर अते काविक लै विच्च प्रोसीआं होईआं हन। इह कवितावां डा: हरबंस कौर गिल्ल दी ज़िंदगी दे निज्जी तजरबे ते अधारत हन, प्रंतू शाइरा इनहां नूं लोकाई दीआं बणाउण विच्च सफल हो गई है। भाव इह कवितावां पाठक नूं आपणी ज़िंदगी दा हिस्सा लगदीआं हन। डा: हरबंस कौर गिल्ल दी विरासत दिहाती पंजाब है, भाव उस दा बचपन पिंडां विच्च रहिंदिआ गुज़रिआ है। इस करके उस दीआं कवितावां पंजाब दीआं फ़सलां, सत्थां, रहितल, किसानी सभिआचार, पिपलां, हलां पंजालीआं, टोभिआं, खूहां, त्रिंझणा अते कुदरत दे नज़ारिआं दी बात पाउंदीआं हन। आपणे पिंड गहौर जाण तों बाअद लिखदी है:

बिकरम सिंघ गरेवाल साबका मुख्ख इंजिनीअर लोक निरमाण (बी.ऐंड.आर.) विभाग पंजाब 31 जनवरी 2024 नूं आपणा 101वां जनम दिन मनाउण तों 15 दिन पहिलां इस फ़ानी संसार नूं अलविदा कहि गए हन।

2023 विच्च उनहां दा 100वां जनम दिन धूम धाम नाल पंजाब इंजिनीअरिंग कालज चंडीगहड़ विखे इंजिनीअरज़ अलूमनी नें बिकरम सिंघ गरेवाल नूं बिहतरीन ज़िंदगी दे 100 साल पूरे करन लई ‘लाईफ़ टाईम अचीवमैंट अवारड’ दे के सनमानत करदिआं ते मनाउंदिआं किहा सी ‘‘बिकरम सिंघ गरेवाल इंजिनीअरिंग जगत लई रोल माडल हन। बिकरम सिंघ गरेवाल मैकलागन इंजीनीअरिंग कालज लाहौर दा माण सन, जिनहां दिआनतदारी नाल नौकरी करदिआं ज़िंदगी दे 10 दहाकिआं दा लुतफ़ लिआ ।’’

पुरतान समें मानसा नूं पंजाब दा सभ तों वधेरे पछड़िआ होइआ इलाका किहा जांदा सी प्रंतू वरतमान समें इस इलाके नूं पत्तरकारां, समाज सेवकां, साहितकारां, कलाकारां, गीत संगीत दे प्रेमीआं अते गाइकां दी नरसरी वी किहा जा सकदा है।

पंजाब दे गीत संगीत अते गाइकी दे अमीर सभिअचार दी सांभ संभाल करन वाला अशोक बांसल वी मानसा नाल संबंधत है। सरसरी निगाह मारिआं उह इक पहिलवान लग्गदा है प्रंतू असल विच्च अशोक बांसल मानसा, कलातमिक कलावां दा मुद्दई ते सिदक दिली वाला प्रतिभावान संगीत प्रेमी है। जिस दे रग-रग विच्च संगीत समोइआ होइआ है। जिवें तूंबी दी तार नूं टुणकाइआं लै मई संगीत निकलदा है, उसे तरहां अशोक बांसल मानसा नाल विचार वटांदरा करन समें उस दी आवाज़ संगीत दी महिक दिंदी है। गीतकारां ते गाइकां दीआं रचनावां दे समें, सथान अते उनहां दीआं सरगरमीआं अशोक बांसल मानसा दे दिमागी कंपिऊटर विच्च भरीआं पईआं हन, जिनहां नूं कमांड देण दी लोड़ है ते आप मुहारे जाणकारी संगीतक धुनां विच्च मुहई्ईआ होण लग्ग जांदी है।

यादविंदर सिंघ भुल्लर नें हुण तक्क वारतक दीआं पंज पुसतकां पंजाबी मां बोली दी झोली विच्च पाईआं हन, जिनहां विच्च दो सफरनामे, यातरा स्री हेमकुंट साहिब ते यातरा स्री हज़ूर साहिब, चुप्पां तिड़क पईआं, जिंद देश दे लेखे अते इक बाल संग्रहि बाल वंडण ख़ुशबोआं शामल हन। ‘मनहु कुसुधा कालीआ’ छेवीं पुसतक ते उस दा पलेठा नावल है। इस नावल दा विशा डेरिआं विच्च हो रहे कुकरमा संबंधी है। गुरबाणी दे शबद:

गली असी चंगीआ आचारी बुरीआह॥

मनहु कुसुधा कालीआ बाहिर चिटवीआह॥

संसार विच्च बहुत सारे इनसान आपो आपणे खेतरां विच्च आपणा योगदान पा रहे हन प्रंतू कुझ अजिहे महान ते निवेकली किसम दे इनसान हुंदे हन, जिहड़े आपणी विदवता दे अनेकां रंग बिख़ेरदे होए आपणे समाज दे सभिअचार नूं अमीर करदे रहिंदे हन। अजिहे विअकतीआं विच्च पंजाबी अते सिख्खी दे मुद्दई गिआनी गुरदित्त सिंघ बहु-पख्खी, बहुरंगी, गिआनवान अते प्रबुध्ध विदवान शामल हन। 

समाज नूं इसतरीआं बारे आपणी सोच बदलणी चाहीदी है। इसतरीआं नूं बराबरता दा दरजा अमली तौर ‘ते देणा चाहीदा है। अख़बारी बिआना नाल राबरता दा दरजा नहीं मिलदा।

इसतरीआं संबंधी हर साल संसार विच्च इक्क दिन ‘इसतरी दिवस’ दे तौर ‘ते मनाइआ जांदा है। उस दिन इसतरीआं दे सोहले गाए जांदे हन। इसतरी दा समाज विच्च महत्तवपूरन सथान है। उह समाज दा अध्धा हिस्सा है, इस लई उस नूं अरधंगणी किहा जांदा है। साल विच्च इक दिन उनहां दी महत्तता बारे इसतरी दिवस मनाउणा वाजब नहीं, सगों हर रोज़ ही इसतरी दी कदर करनी समाज दी ज़ि

रविंदर सिंघ सोढी बहुपख्खी साहितकार है। उस दीआं डेढ दरजन नाटक, खोज, कविता, आलोचना, वारतक, जीवनी, अनुवाद अते कहाणीआं दीआं पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। कित्ते वजों उह पंजाबी दा अधिआपक रिहा है। उस दीआं कहाणीआं पहड़न तों पता लग्गदा है कि भावें उह ऐम.फिल है, प्रंतू साहित दे रूपां नूं उह आम बुध्धीजीवी विदवानां वांग बणाए गए माप दंडां अनुसार लिखण ते पड़चोलण दे हक्क विच्च नहीं। पंजाबी भाशा दा उह गूहड़ गिआनी है 1974 विच्च उस नें आपणा साहितक सफर शुरू कीता सी, जिहड़ा लगातार हुण तक्क ज़ारी है।

नौकरी विच्च

गुरदीश कौर गरेवाल पंजाबी दी समरत्थ साहितकार है। उह साहित दे चार रूपां कविता, गीत, ग़ज़ल अते वारतक लिखदी है। उस दीआं हुण तक्क अध्धा दरजन तों वध्ध कविता अते वारतक दीआं पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। मैनूं उस दीआं सारीआं पुसतकां पहड़न दा माण प्रापत है। उस दे विशे आम तौर ‘ते धारमिक, समाजिक, सभिआचारक अते प्रक्रिती नाल संबंधत हुंदे हन। उह मुढ्ढले तौर ‘ते सिख्ख धरम नूं प्रणाई होई साहितकार है। उस दी शबदावली मलवई भाशा विच्च रंगी होई हुंदी है। उस दी हर रचना विच्चों सिख्ख धरम दी विचारधारा दी ख़ुशबो आउंदी ह

डा.गुरदेव सिंघ सिध्धू अणगौले आज़ादी घुलाटीआं दीआं जीवनीआं लिखण दे माहिर विदवान ते इतिहासकार गिणे जांदे हन। जाणे पछाणे अते समाज विच्च चरचित आज़ादी घुलाटीआं बारे तां हर कोई विदवान लिखण दा माण महिसूस करदा है किउंकि उनहां बारे मैटर सौखा मिल जांदा है प्रंतू अणगौले आज़ादी घुलाटीआं बारे खोज करन दा कोई कशट नहीं करना चाहुंदा।

अणगौले आज़ादी घुलाटीआं दी खोज करके उनहां बारे लिखण दा सिहरा डा.गुरदेव सिंघ सिध्धू नूं ही जांदा है। उसे लड़ी विच्च उनहां ‘ अणगौलिआ आज़ादी घुलाटीआ गिआनी गुरदित्त सिंघ दलेर’ द

मनजीत कौर अंबालवी बच्चिआं दी मानसिकता नूं टुंबण वालीआं रचनावां लिखण वाली बाल साहितकार है। उस दीआं हुण तक्क 10 पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन, जिनहां विच्च तिंन कावि संग्रहि, चार कहाणी संग्रहि ते तिंन वारतक दीआं पुसतकां शामल हन।

चरचा अधीन ‘आ जा चिड़ीए’ कहाणी संग्रहि उस दी 11वीं पुसतक है। इनहां पुसतकां विच्चों ‘चानण दे फुल्ल’ अते ‘मां दीआं मिठ्ठीआं लोरीआं’ नूं हरिआणा साहित अकाडमी नें सरवोतम पुसतक पुरसकार दित्ते हन। बच्चिआं नाल बावासता होण करके मनजीत कौर अंबाल

संजीव सिंघ सैणी प्रसिध्ध कालम नवीस है। उस दे लेख लगपग हर रोज़ किसे नां-किसे-इक्क अख़बार विच्च प्रकाशत हुंदे रहिंदे हन। उस दे लेखां दे विशे इनसान दी इनसानीअत अते रोज़ाना ज़िंदगी नूं ख़ूबसूरत बणाउण दे उपरालिआं वाले हुंदे हन। भाव ज़िंदगी नूं ख़ूबसूरत बणाउण लई किहड़ीआं गल्लां दा धिआन रख्खणा चाहीदा है। हुण तक्क उस दीआं दो पुसतकां ‘किसान अंदोलन’ अते ‘समाज अते जीवन जाच’ प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। ‘ख़ूबसूरत ज़िंदगी दा राज़’ उस दी तीजी पुसतक है। इस पुसतक विच्च उस दे चार दरजन लघू लेख हन। सारे लेख लोक सरोकारां न

दरशन सिंघ भंमे’ काफ़ी लंमे समें तों अपणे साहितक मस दी पूरती लई कलम अजमा रिहा है। उस नें इस तों पहिलां 9 पुसतकां प्रकाशत करवाईआं हन। ‘जुगनी जड़े नगीने’ उस दी 10वीं पुसतक है।

शबद/रेखा-चितरां दीआं पुसतकां पंजाबी साहित विच्च काफी लंबे अरसे तों लिखीआं जा रहीआं हन। आम तौर ‘ते वारतक विच्च शबद/रेखा-चितर लिखे जांदे हन, प्रंतू कुझ विदवाना नें काविक रूप विच्च वी लिखे हन। इह शबद/रेखा-चितर साहितकारां दे ही लिखे जांदे सन। दरशन सिंघ भंमे नें भावें कावि रूप विच्च ही शबद/रेखा-चितर लिखे हन प्रंतू उनहां

दविंदर पटिआलवी मुढ्ढले तौर ‘ते मिंनी कहाणीआं दा रचेता है, प्रंतू साहितक रुची ते कोमल दिल दा मालक होण करके साहित दीआं होर विधावां ‘ते वी कलम अजमाउंदा रहिंदा है| हर इनसान दे उपर उस दे परिवारिक अते समाजिक वातवरन दा प्रभाव पैंदा है| इह प्रभाव सभ तों वध्ध बच्चिआ अते साहितकारां खास तौर ‘ते कवीआं ‘ते पैंदा है किउंकि साहितकार कोमल दिल हुंदे हन, उनहां नें आपणीआं लिखतां विच्च समाजिक प्रविरतीआं बारे लोकां नूं जागरूक करना हुंदा है|

दविंदर पटिआलवी ज़िंदगी विच्च विचरदिआं समाजिक प्रविरतीआं अते विसंगतीआं

संसार विच्च शांती सथापत करन दे दमगज़े मारन वाला अमरीका आपणे देश विच्च हो रहीआं हिंसक कारवाईआं ‘ते काबू पाउण विच्च असमरत्थ साबत हो रिहा है। अमरीका नूं दुनीआं दा सभ तों ज़िआदा विकसत ते ख़ुशहाल देश किहा जांदा है। प्रंतू महिंगाई अते बेरोज़गारी नें लोकां दे नक्क विच्च दम लिआंदा पिआ है। नौजवान बेरोज़गारी करके मानसिक तणाओ विच्च हन। इस करके उथों दे शहिरीआं विच्च असंतुशटता है। उस असंतुशटता दे नतीजे तुहाडे साहमणे हन।

ताज़ा घटनाक्रम विच्च रिपबकलिकन पारटी दे राशटरपती दे उमीदवार अते साबका राशटरपती

हरप्रीत कौर संधू बहु-परती, बहु-दिशावी अते बहु-अरथी साहितकार है। उस दीआं कवितावां अते वारतिक इनसानी मानसिकता दे अहिसासां दा प्रगटावा करदीआं हन। हरप्रीत कौर संधू दा इक्क कावि संग्रहि ‘अंतरनाद’ पहिलां प्रकाशत हो चुक्का है। ‘चुप्प नां रिहा कर’ उस दा दूजा कावि संग्रहि है। उह खुल्ही ते विचार प्रधान कविता लिखदी है। प्रंतू उस दी कविता नूं समझण लई पाठक नूं संवेदनशील होणा पवेगा किउंकि कवितरी ख़ुद बहुत ही संवेदनशील है। संवेदनशील विअकती संसार विच्च वापरन वाली हर घटना ते प्रसथिती नूं अणडिठ नहीं कर सकदा, स

अवतार सिंघ मान दा पलेठा ‘पाणी ‘ते मूरत’ ग़ज़ल संग्रहि समाज विच्च फ़ैलीआं समाजिक विसंगतीआं दा प्रगटावा करदा होइआ, लोकाई नूं उनहां दे विरुध्ध आवाज़ बुलंद करन दी प्रेरनां दे रिहा है। भावें उस दा इह पलेठा कावि संग्रहि है, प्रंतू बहुत सारे सांझे कावि संग्रहिआं विच्च उस दीआं ग़ज़लां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। इस ग़ज़ल संग्रहि विच्च उस दीआं 94 ग़ज़लां शामल हन। उस दी हर ग़ज़ल दे वख्खो-वख्खरे रंगां वाले 4 तों 6 शिअर हन। हर शिअर विच्च किसे नां किसे समाजिक बुराई दी कुड़त्तण दा ज़िकर हुंदा है। मुख्ख तौर ‘ते उह आपण

तेजिंदर सिंघ अनजाना दा पलेठा ग़ज़ल संग्रहि ‘मन दी वेईं’ समाजिक सरोकारां दा प्रतीक है। इस ग़ज़ल संग्रहि विच्च 7 शिअरां वालीआं 47 ग़ज़लां हन। इह ग़ज़लां पिंगल दे नियमा ‘ते पूरीआं उतरदीआं हन। अनजाना संवेदनशील शाइर है। उस दीआं ग़ज़लां बहु-पख्खी विशिआं दी प्रतीनिधता करदीआं हन। उह सचाई दे मारग ‘ते चलण वाला शाइर है। उस दीआं ग़ज़लां समाजिक कदरां कीमतां ते पहिरा दिंदीआं हन। समाज विच्च वापर रहीआं असमाजिक घटनावां शाइर नूं लोक हित्तां ‘ते पहिरा देण वालीआं ग़ज़लां लिखण लई प्रेरदीआं हन। समाज विच्च कुझ लो

मींह पैण तों बाअद असमान विच्च सतरंगी पींघ सुहावणा, मनमोहक ते दिलकश सीन पैदा करदी है, बिलकुल उसे तरहां गुरभजन गिल्ल दीआं ग़ज़लां दे शिअर सतरंगी किरना दी रौशनी पैदा करदीआं होईआं पाठकां दे मनां नूं रुशना जांदीआं हन। मन बागो बाग हो जांदा है। ग़ज़लां पहड़दिआं पाठक विसमादी हालत विच्च पहुंच जांदा है। गुरभजन गिल्ल दीआं ग़ज़लां इनसानी मना ‘ते अजिहा जादूमई प्रभाव छड्डदीआं हन कि उनहां नूं सरशार कर दिंदीआं हन। ग़ज़लां पाठकां नूं साहितक चानण दीआं तरंगां दे वहिण विच्च गोते मारन लई मजबूर कर दिंदीआं हन।

गुरिंदरजीत दी पुसतक ‘बरफ़ ‘च उग्गे अमलतास’ परंपरातक पुसतकां तों निवेकली पुसतक है। लेखक नें इस पुसतक विच्च वारतक ते कविता दा सुमेल वी कीता है। इस पुसतक नूं विरासत ते आधुनिकता अते देस ते प्रदेस दीआं विवहारिक प्रसथितीआं दा सुमेल वी किहा जा सकदा है। इक्क पासे गुरिंदरजीत आपणी भारती ते पंजाबी विरासत दा गुणगान करदा नहीं थक्कदा प्रंतू इस दे नाल ही आधुनिकता दा हेज अते प्रवास दी रहितल दीआं सुख्खदाइक, दुख्खदाइक ते उथे सैटल होण दे हत्थ कंडिआं बारे जाणकारी दिंदा वी विखाई दिंदा है। समें दे बीतण नाल समाजिक ताणे वि ्

रणजीत आज़ाद कांझला दा ‘अरश दे तारे’ पलेठा मिंनी कहाणी संग्रहि है। उह काफी लंबे समें तों साहित दीआं वख्ख-वख्ख विधावां विच्च लिखदा आ रिहा है। उह बहु-विधावी ते बहु-पख्खी लेखक है। उस दीआं मिंनी कहाणीआं साहितक रसालिआं अते अख़बारां विच्च प्रकाशत हुंदीआं रहिंदीआं हन। इनहां विच्चों कुझ कु होर भाशावां विच्च अनुवाद हो के प्रकाशत वी होईआं हन।

सरकारी नौकरी दीआं ज़िंमेवारीआं करके हुण तक्क उह कहाणीआं दी कोई पुसतक प्रकाशत नहीं करवा सकिआ। प्रंतू सरकारी नौकरी विच्चों सेवा मुकत होण तों बाअद इह कहाणी संग੍