ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ سمرتھّ ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں ہُݨ تکّ ساہِت دے وکھّ-وکھّ رُۄپاں دِییاں 20 پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ ’کرک کلیجے ماہِ‘ کاوِ سںگّْرہِ اُس دی 21وِیں پُستک ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں اُس دا ’رُۄہ دے رںگّ‘ غذل سںگّْرہِ پْرکاشت ہۄ چُکّا ہَے۔ چرچا ادھِین کاوِ سںگّْرہِ وِچّ 53 کوِتاواں ہن٬ جِہڑِییاں پںجّاب٬ پںجّابِیئت٬ سبھِیاچار اتے وِراست دی ہُۄک دا پْرگٹاوا کردِییاں ہن۔ 

اُس دی بۄلی ٹھیٹھ ملوئی اتے دِہاتی شبداولی پاٹھک دے سمجھ آئُݨ والی ہَے۔ شائِرا دِییاں کوِتاواں چھںدّ بںدّی٬ بہِر اتے کاوِک لَے وِچّ پْرۄسِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِہ کوِتاواں ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ دی ذِںدّگی دے نِجّی تجربے تے ادھارت ہن٬ پْرںتُّۄ شائِرا اِنہاں نُۄں لۄکائی دِییاں بݨائُݨ وِچّ سپھل ہۄ گئی ہَے۔ بھاو اِہ کوِتاواں پاٹھک نُۄں آپݨی ذِںدّگی دا ہِسّا لگدِییاں ہن۔ ڈا: ہربںسّ کَۄر گِلّ دی وِراست دِہاتی پںجّاب ہَے٬ بھاو اُس دا بچپن پِںڈّاں وِچّ رہِںدِّیا گُذرِیا ہَے۔ اِس کرکے اُس دِییاں کوِتاواں پںجّاب دِییاں فسلاں٬ ستھّاں٬ رہِتل٬ کِسانی سبھِیاچار٬ پِپلاں٬ ہلاں پںجّالِییاں٬ ٹۄبھِیاں٬ کھُۄہاں٬ تْرِںجھّݨا اتے کُدرت دے نذارِیاں دی بات پائُںدِییاں ہن۔ آپݨے پِںڈّ گہَۄر جاݨ تۄں بائد لِکھدی ہَے:

بِکرم سِںگھّ گریوال سابکا مُکھّ اِںجِنِیئر لۄک نِرماݨ (بی.اَیںڈ.آر.) وِبھاگ پںجّاب 31 جنوری 2024 نُۄں آپݨا 101واں جنم دِن منائُݨ تۄں 15 دِن پہِلاں اِس فانی سںسّار نُۄں الوِدا کہِ گئے ہن۔

2023 وِچّ اُنہاں دا 100واں جنم دِن دھُۄم دھام نال پںجّاب اِںجِنِیئرِںگّ کالج چںڈِّیگڑھ وِکھے اِںجِنِیئرذ الُۄمنی نیں بِکرم سِںگھّ گریوال نُۄں بِہترِین ذِںدّگی دے 100 سال پُۄرے کرن لئی ’لائیِف ٹائیِم اچِیومَیںٹ اوارڈ‘ دے کے سنمانت کردِیاں تے منائُںدِیاں کِہا سی ‘’بِکرم سِںگھّ گریوال اِںجِنِیئرِںگّ جگت لئی رۄل ماڈل ہن۔ بِکرم سِںگھّ گریوال مَیکلاگن اِںجِینِیئرِںگّ کالج لاہَۄر دا ماݨ سن, جِنہاں دِیانتداری نال نَۄکری کردِیاں ذِںدّگی دے 10 دہاکِیاں دا لُتف لِیا ۔‘’

پُرتان سمیں مانسا نُۄں پںجّاب دا سبھ تۄں ودھیرے پچھڑِیا ہۄئِیا اِلاکا کِہا جاںدا سی پْرںتُّۄ ورتمان سمیں اِس اِلاکے نُۄں پتّرکاراں٬ سماج سیوکاں٬ ساہِتکاراں٬ کلاکاراں٬ گِیت سںگِّیت دے پْریمِییاں اتے گائِکاں دی نرسری وی کِہا جا سکدا ہَے۔

پںجّاب دے گِیت سںگِّیت اتے گائِکی دے امِیر سبھِئچار دی سامبھ سمبھّال کرن والا اشۄک باںسل وی مانسا نال سمبّںدھّت ہَے۔ سرسری نِگاہ مارِیاں اُہ اِک پہِلوان لگّدا ہَے پْرںتُّۄ اسل وِچّ اشۄک باںسل مانسا٬ کلاتمِک کلاواں دا مُدّئی تے سِدک دِلی والا پْرتِبھاوان سںگِّیت پْریمی ہَے۔ جِس دے رگ-رگ وِچّ سںگِّیت سمۄئِیا ہۄئِیا ہَے۔ جِویں تُۄمبی دی تار نُۄں ٹُݨکائِیاں لَے مئی سںگِّیت نِکلدا ہَے٬ اُسے ترہاں اشۄک باںسل مانسا نال وِچار وٹاںدرا کرن سمیں اُس دی آواذ سںگِّیت دی مہِک دِںدّی ہَے۔ گِیتکاراں تے گائِکاں دِییاں رچناواں دے سمیں٬ ستھان اتے اُنہاں دِییاں سرگرمِییاں اشۄک باںسل مانسا دے دِماگی کمپِّئۄُٹر وِچّ بھرِییاں پئیِیاں ہن٬ جِنہاں نُۄں کماںڈ دیݨ دی لۄڑ ہَے تے آپ مُہارے جاݨکاری سںگِّیتک دھُناں وِچّ مُہئیِّیا ہۄݨ لگّ جاںدی ہَے۔

یادوِںدّر سِںگھّ بھُلّر نیں ہُݨ تکّ وارتک دِییاں پںجّ پُستکاں پںجّابی ماں بۄلی دی جھۄلی وِچّ پائیِیاں ہن٬ جِنہاں وِچّ دۄ سپھرنامے٬ یاترا سْری ہیمکُںٹّ ساہِب تے یاترا سْری ہذُۄر ساہِب٬ چُپّاں تِڑک پئیِیاں٬ جِںدّ دیش دے لیکھے اتے اِک بال سںگّْرہِ بال وںڈّݨ خُشبۄیاں شامل ہن۔ ’منہُ کُسُدھا کالِییا‘ چھیوِیں پُستک تے اُس دا پلیٹھا ناول ہَے۔ اِس ناول دا وِشا ڈیرِیاں وِچّ ہۄ رہے کُکرما سمبّںدھّی ہَے۔ گُرباݨی دے شبد:

گلی اسی چںگِّییا آچاری بُرِییاہ۔۔

منہُ کُسُدھا کالِییا باہِر چِٹوِییاہ۔۔

سںسّار وِچّ بہُت سارے اِنسان آپۄ آپݨے کھیتراں وِچّ آپݨا یۄگدان پا رہے ہن پْرںتُّۄ کُجھ اجِہے مہان تے نِویکلی کِسم دے اِنسان ہُںدّے ہن٬ جِہڑے آپݨی وِدوتا دے انیکاں رںگّ بِخیردے ہۄئے آپݨے سماج دے سبھِئچار نُۄں امِیر کردے رہِںدّے ہن۔ اجِہے وِئکتِییاں وِچّ پںجّابی اتے سِکھّی دے مُدّئی گِیانی گُردِتّ سِںگھّ بہُ-پکھّی٬ بہُرںگّی٬ گِیانوان اتے پْربُدھّ وِدوان شامل ہن۔ 

سماج نُۄں اِسترِییاں بارے آپݨی سۄچ بدلݨی چاہِیدی ہَے۔ اِسترِییاں نُۄں برابرتا دا درجا املی تَۄر ’تے دیݨا چاہِیدا ہَے۔ اخباری بِیانا نال رابرتا دا درجا نہِیں مِلدا۔

اِسترِییاں سمبّںدھّی ہر سال سںسّار وِچّ اِکّ دِن ’اِستری دِوس‘ دے تَۄر ’تے منائِیا جاںدا ہَے۔ اُس دِن اِسترِییاں دے سۄہلے گائے جاںدے ہن۔ اِستری دا سماج وِچّ مہتّوپُۄرن ستھان ہَے۔ اُہ سماج دا ادھّا ہِسّا ہَے٬ اِس لئی اُس نُۄں اردھںگّݨی کِہا جاںدا ہَے۔ سال وِچّ اِک دِن اُنہاں دی مہتّتا بارے اِستری دِوس منائُݨا واجب نہِیں٬ سگۄں ہر رۄذ ہی اِستری دی کدر کرنی سماج دی ذِ

روِںدّر سِںگھّ سۄڈھی بہُپکھّی ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں ڈیڈھ درجن ناٹک٬ کھۄج٬ کوِتا٬ آلۄچنا٬ وارتک٬ جِیونی٬ انُواد اتے کہاݨِییاں دِییاں پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ کِتّے وجۄں اُہ پںجّابی دا ادھِیاپک رِہا ہَے۔ اُس دِییاں کہاݨِییاں پڑھن تۄں پتا لگّدا ہَے کِہ بھاویں اُہ اَیم.پھِل ہَے٬ پْرںتُّۄ ساہِت دے رُۄپاں نُۄں اُہ آم بُدھِّیجِیوی وِدواناں واںگ بݨائے گئے ماپ دںڈّاں انُسار لِکھݨ تے پڑچۄلݨ دے ہکّ وِچّ نہِیں۔ پںجّابی بھاشا دا اُہ گُۄڑھ گِیانی ہَے 1974 وِچّ اُس نیں آپݨا ساہِتک سپھر شُرُۄ کِیتا سی٬ جِہڑا لگاتار ہُݨ تکّ ذاری ہَے۔

گُردِیش کَۄر گریوال پںجّابی دی سمرتھّ ساہِتکار ہَے۔ اُہ ساہِت دے چار رُۄپاں کوِتا٬ گِیت٬ غذل اتے وارتک لِکھدی ہَے۔ اُس دِییاں ہُݨ تکّ ادھّا درجن تۄں ودھّ کوِتا اتے وارتک دِییاں پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ مَینُۄں اُس دِییاں سارِییاں پُستکاں پڑھن دا ماݨ پْراپت ہَے۔ اُس دے وِشے آم تَۄر ’تے دھارمِک٬ سماجِک٬ سبھِیاچارک اتے پْرکْرِتی نال سمبّںدھّت ہُںدّے ہن۔ اُہ مُڈھّلے تَۄر ’تے سِکھّ دھرم نُۄں پْرݨائی ہۄئی ساہِتکار ہَے۔ اُس دی شبداولی ملوئی بھاشا وِچّ رںگّی ہۄئی ہُںدّی ہَے۔ اُس دی ہر رچنا وِچّۄں سِکھّ دھرم دی وِچاردھارا دی خُشبۄ آئُںدی ہ

ڈا.گُردیو سِںگھّ سِدھُّۄ اݨگَۄلے آذادی گھُلاٹِییاں دِییاں جِیونِییاں لِکھݨ دے ماہِر وِدوان تے اِتِہاسکار گِݨے جاںدے ہن۔ جاݨے پچھاݨے اتے سماج وِچّ چرچِت آذادی گھُلاٹِییاں بارے تاں ہر کۄئی وِدوان لِکھݨ دا ماݨ مہِسُۄس کردا ہَے کِئُںکِہ اُنہاں بارے مَیٹر سَۄکھا مِل جاںدا ہَے پْرںتُّۄ اݨگَۄلے آذادی گھُلاٹِییاں بارے کھۄج کرن دا کۄئی کشٹ نہِیں کرنا چاہُںدّا۔

منجِیت کَۄر امبّالوی بچِّیاں دی مانسِکتا نُۄں ٹُمبّݨ والِییاں رچناواں لِکھݨ والی بال ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں ہُݨ تکّ 10 پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن٬ جِنہاں وِچّ تِنّ کاوِ سںگّْرہِ٬ چار کہاݨی سںگّْرہِ تے تِنّ وارتک دِییاں پُستکاں شامل ہن۔

سںجِّیو سِںگھّ سَیݨی پْرسِدھّ کالم نوِیس ہَے۔ اُس دے لیکھ لگپگ ہر رۄذ کِسے ناں-کِسے-اِکّ اخبار وِچّ پْرکاشت ہُںدّے رہِںدّے ہن۔ اُس دے لیکھاں دے وِشے اِنسان دی اِنسانِیئت اتے رۄذانا ذِںدّگی نُۄں خُۄبسُۄرت بݨائُݨ دے اُپرالِیاں والے ہُںدّے ہن۔ بھاو ذِںدّگی نُۄں خُۄبسُۄرت بݨائُݨ لئی کِہڑِییاں گلّاں دا دھِیان رکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ ہُݨ تکّ اُس دِییاں دۄ پُستکاں ’کِسان اںدّۄلن‘ اتے ’سماج اتے جِیون جاچ‘ پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ ’خُۄبسُۄرت ذِںدّگی دا راذ‘ اُس دی تِیجی پُستک ہَے۔ اِس پُستک وِچّ اُس دے چار درجن لگھُۄ لیکھ ہن۔ سارے لیکھ لۄک سرۄکاراں ن

درشن سِںگھّ بھمّے‘ کافی لمّے سمیں تۄں اپݨے ساہِتک مس دی پُۄرتی لئی کلم اجما رِہا ہَے۔ اُس نیں اِس تۄں پہِلاں 9 پُستکاں پْرکاشت کروائیِیاں ہن۔ ’جُگنی جڑے نگِینے‘ اُس دی 10وِیں پُستک ہَے۔

دوِںدّر پٹِیالوی مُڈھّلے تَۄر ’تے مِنّی کہاݨِییاں دا رچیتا ہَے٬ پْرںتُّۄ ساہِتک رُچی تے کۄمل دِل دا مالک ہۄݨ کرکے ساہِت دِییاں ہۄر وِدھاواں ’تے وی کلم اجمائُںدا رہِںدّا ہَے| ہر اِنسان دے اُپر اُس دے پرِوارِک اتے سماجِک واتورن دا پْربھاو پَیںدا ہَے| اِہ پْربھاو سبھ تۄں ودھّ بچِّیا اتے ساہِتکاراں کھاس تَۄر ’تے کوِییاں ’تے پَیںدا ہَے کِئُںکِہ ساہِتکار کۄمل دِل ہُںدّے ہن٬ اُنہاں نیں آپݨِییاں لِکھتاں وِچّ سماجِک پْروِرتِییاں بارے لۄکاں نُۄں جاگرُۄک کرنا ہُںدّا ہَے|

سںسّار وِچّ شاںتی ستھاپت کرن دے دمگذے مارن والا امرِیکا آپݨے دیش وِچّ ہۄ رہِییاں ہِںسّک کاروائیِیاں ’تے کابُۄ پائُݨ وِچّ اسمرتھّ سابت ہۄ رِہا ہَے۔ امرِیکا نُۄں دُنِییاں دا سبھ تۄں ذِیادا وِکست تے خُشہال دیش کِہا جاںدا ہَے۔ پْرںتُّۄ مہِںگّائی اتے بیرۄذگاری نیں لۄکاں دے نکّ وِچّ دم لِیاںدا پِیا ہَے۔ نَۄجوان بیرۄذگاری کرکے مانسِک تݨائۄ وِچّ ہن۔ اِس کرکے اُتھۄں دے شہِرِییاں وِچّ اسںتُّشٹتا ہَے۔ اُس اسںتُّشٹتا دے نتِیجے تُہاڈے ساہمݨے ہن۔

ہرپْرِیت کَۄر سںدھُّۄ بہُ-پرتی٬ بہُ-دِشاوی اتے بہُ-ارتھی ساہِتکار ہَے۔ اُس دِییاں کوِتاواں اتے وارتِک اِنسانی مانسِکتا دے اہِساساں دا پْرگٹاوا کردِییاں ہن۔ ہرپْرِیت کَۄر سںدھُّۄ دا اِکّ کاوِ سںگّْرہِ ’اںتّرناد‘ پہِلاں پْرکاشت ہۄ چُکّا ہَے۔ ’چُپّ ناں رِہا کر‘ اُس دا دُۄجا کاوِ سںگّْرہِ ہَے۔ اُہ کھُلہی تے وِچار پْردھان کوِتا لِکھدی ہَے۔ پْرںتُّۄ اُس دی کوِتا نُۄں سمجھݨ لئی پاٹھک نُۄں سںوّیدنشِیل ہۄݨا پویگا کِئُںکِہ کوِتری خُد بہُت ہی سںوّیدنشِیل ہَے۔ سںوّیدنشِیل وِئکتی سںسّار وِچّ واپرن والی ہر گھٹنا تے پْرستھِتی نُۄں اݨڈِٹھ نہِیں کر سکدا٬ س

اوتار سِںگھّ مان دا پلیٹھا ’پاݨی ’تے مُۄرت‘ غذل سںگّْرہِ سماج وِچّ فَیلِییاں سماجِک وِسںگّتِییاں دا پْرگٹاوا کردا ہۄئِیا٬ لۄکائی نُۄں اُنہاں دے وِرُدھّ آواذ بُلںدّ کرن دی پْریرناں دے رِہا ہَے۔ بھاویں اُس دا اِہ پلیٹھا کاوِ سںگّْرہِ ہَے٬ پْرںتُّۄ بہُت سارے ساںجھے کاوِ سںگّْرہِیاں وِچّ اُس دِییاں غذلاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن۔ اِس غذل سںگّْرہِ وِچّ اُس دِییاں 94 غذلاں شامل ہن۔ اُس دی ہر غذل دے وکھّۄ-وکھّرے رںگّاں والے 4 تۄں 6 شِئر ہن۔ ہر شِئر وِچّ کِسے ناں کِسے سماجِک بُرائی دی کُڑتّݨ دا ذِکر ہُںدّا ہَے۔ مُکھّ تَۄر ’تے اُہ آپݨ

تیجِںدّر سِںگھّ انجانا دا پلیٹھا غذل سںگّْرہِ ’من دی ویئیِں‘ سماجِک سرۄکاراں دا پْرتِیک ہَے۔ اِس غذل سںگّْرہِ وِچّ 7 شِئراں والِییاں 47 غذلاں ہن۔ اِہ غذلاں پِںگّل دے نِئما ’تے پُۄرِییاں اُتردِییاں ہن۔ انجانا سںوّیدنشِیل شائِر ہَے۔ اُس دِییاں غذلاں بہُ-پکھّی وِشِیاں دی پْرتِینِدھتا کردِییاں ہن۔ اُہ سچائی دے مارگ ’تے چلݨ والا شائِر ہَے۔ اُس دِییاں غذلاں سماجِک کدراں کِیمتاں تے پہِرا دِںدِّییاں ہن۔ سماج وِچّ واپر رہِییاں اسماجِک گھٹناواں شائِر نُۄں لۄک ہِتّاں ’تے پہِرا دیݨ والِییاں غذلاں لِکھݨ لئی پْریردِییاں ہن۔ سماج وِچّ کُجھ لۄ

مِیںہ پَیݨ تۄں بائد اسمان وِچّ سترںگّی پِیںگھ سُہاوݨا٬ منمۄہک تے دِلکش سِین پَیدا کردی ہَے٬ بِلکُل اُسے ترہاں گُربھجن گِلّ دِییاں غذلاں دے شِئر سترںگّی کِرنا دی رَۄشنی پَیدا کردِییاں ہۄئیِیاں پاٹھکاں دے مناں نُۄں رُشنا جاںدِییاں ہن۔ من باگۄ باگ ہۄ جاںدا ہَے۔ غذلاں پڑھدِیاں پاٹھک وِسمادی ہالت وِچّ پہُںچّ جاںدا ہَے۔ گُربھجن گِلّ دِییاں غذلاں اِنسانی منا ’تے اجِہا جادُۄمئی پْربھاو چھڈّدِییاں ہن کِہ اُنہاں نُۄں سرشار کر دِںدِّییاں ہن۔ غذلاں پاٹھکاں نُۄں ساہِتک چانݨ دِییاں ترںگّاں دے وہِݨ وِچّ گۄتے مارن لئی مجبُۄر کر دِںدِّییاں ہن۔

گُرِںدّرجِیت دی پُستک ’برف ’چ اُگّے املتاس‘ پرمپّراتک پُستکاں تۄں نِویکلی پُستک ہَے۔ لیکھک نیں اِس پُستک وِچّ وارتک تے کوِتا دا سُمیل وی کِیتا ہَے۔ اِس پُستک نُۄں وِراست تے آدھُنِکتا اتے دیس تے پْردیس دِییاں وِوہارِک پْرستھِتِییاں دا سُمیل وی کِہا جا سکدا ہَے۔ اِکّ پاسے گُرِںدّرجِیت آپݨی بھارتی تے پںجّابی وِراست دا گُݨگان کردا نہِیں تھکّدا پْرںتُّۄ اِس دے نال ہی آدھُنِکتا دا ہیج اتے پْرواس دی رہِتل دِییاں سُکھّدائِک٬ دُکھّدائِک تے اُتھے سَیٹل ہۄݨ دے ہتھّ کںڈِّیاں بارے جاݨکاری دِںدّا وی وِکھائی دِںدّا ہَے۔ سمیں دے بِیتݨ نال سماجِک تاݨے وِ ّ

رݨجِیت آذاد کاںجھلا دا ’ارش دے تارے‘ پلیٹھا مِنّی کہاݨی سںگّْرہِ ہَے۔ اُہ کاپھی لمبّے سمیں تۄں ساہِت دِییاں وکھّ-وکھّ وِدھاواں وِچّ لِکھدا آ رِہا ہَے۔ اُہ بہُ-وِدھاوی تے بہُ-پکھّی لیکھک ہَے۔ اُس دِییاں مِنّی کہاݨِییاں ساہِتک رسالِیاں اتے اخباراں وِچّ پْرکاشت ہُںدِّییاں رہِںدِّییاں ہن۔ اِنہاں وِچّۄں کُجھ کُ ہۄر بھاشاواں وِچّ انُواد ہۄ کے پْرکاشت وی ہۄئیِیاں ہن۔