रचना अधिऐन

पिछले दिनीं मैनूं दोंह थावां ’ते इक्को दिन जाण दा मौका मिलिआ। पहिली थां ’ते जा के मानसिक नूं सकून वी मिलिआ अते सिजदा करन लई सिर वी झुक गिआ। दूजी थां ’ते जाण उपरंत मन डाढा ही प्रेशान होइआ। अच्चवी जिही महिसूस कीती, पर वापसी ’ते उस थां दे गेट ’ते खड़ोके सकून दे पल वी हिस्से आए। लगदा सी जिवें राम रौळे अते कंन पाड़वें शोर दे इक्क खूंजे विच्च कोई परीआं दी बात पा रिहा होवे।

30 मारच 2024 नूं मैनूं दो अलग्ग अलग्ग थावां ’ते हो रहे समागमां विच्च जाण लई सतिकार भरिआ सद्दा मिलिआ। पहिला सद्दा आल इंडीआ पिंगलवाड़ा सुसाइटी दी संगरूर शाख़ा दे प्रबंधकां वल्लों शाख़ा दे 24वें सथापना दिवस विच्च शामल होण लई सी अते दूजा सद्दा कालज विच्च प्रोफैसर वजों सेवा कर रही धीआं वरगी रमन दे संगरूर तों पंदरां किलोमीटर दूर पैलेस विच्च हो रही उस दी शादी विच्च शामल होण दा सी।

यादविंदर सिंघ भुल्लर नें हुण तक्क वारतक दीआं पंज पुसतकां पंजाबी मां बोली दी झोली विच्च पाईआं हन, जिनहां विच्च दो सफरनामे, यातरा स्री हेमकुंट साहिब ते यातरा स्री हज़ूर साहिब, चुप्पां तिड़क पईआं, जिंद देश दे लेखे अते इक बाल संग्रहि बाल वंडण ख़ुशबोआं शामल हन। ‘मनहु कुसुधा कालीआ’ छेवीं पुसतक ते उस दा पलेठा नावल है। इस नावल दा विशा डेरिआं विच्च हो रहे कुकरमा संबंधी है। गुरबाणी दे शबद:

गली असी चंगीआ आचारी बुरीआह॥

मनहु कुसुधा कालीआ बाहिर चिटवीआह॥

तेरे महिलां दे विच्च-विच्च वे, बाबल डोला नहींओं लंघदा …

बाबल मेरा देसां दा राजा, कोई निंदके नां जावे …

तूं किओं रोवें बाबल वे, जग्ग हुंदड़ी आई …

बच्चिआं दी सफलता लई अंकां दे नाल रुची, सिहत अते मानसिक खुशी वी बहुत ज़रूरी है। अजोका युग मुकाबले अते तेज़ी दा युग है। सारे मापे आपणे बच्चिआं नूं पहड़ाई विच्च अग्गे, जीवन विच्च सफल अते समाज विच्च माणयोग सथान ’ते देखणा चाहुंदे हन। इसे कारन बच्चिआं उत्ते चंगे अंक हासल करन, मकाबलेबाज़ी प्रीखिआवां दी तिआरी करन अते भविख्ख विच्च उच्चे अहुदे प्रापत करन दा दबाअ लगातार वध रिहा है। इस दौरान कई वार खेडां, अराम, रचनातमकता अते बच्चिआं दी आपणी रुची नूं अणडिठ्ठा कर दित्ता जांदा है। विदवानां दा मंनणा है कि बच्चे दा सरवपख्खी विकास केवल किताबी पहड़ाई नाल संभव नहीं; सिख्खिआ दे नाल नाल खेडां, सभ्भिआचारक गतीविधीआं, नैतिक मुल्ल अते जीवन-जाच वी बच्चे दी शखसीअत निरमाण विच्च अहिम भूमिका निभाउंदे हन। घर अते सकूल दा माहौल बच्चे दी सोच, आदतां अते भविख्खी दिशा उत्ते डूंघा प्रभाव पाउंदे हन।

डा. गुरबख़श भंडाल कच्चे ते पक्के दोहां तरहां दे राहां दा ‘पांधी’ है। उस दा इह सफ़र बिआस दरिआ दे कंढे वस्से पिंड भंडाल बेट तों आरंभ हुंदा है। इह लंमा सफ़र धालीवाल बेट, कपूरथला, जलंधर, गुरूसर सुधार ते गुरू की कांशी दा ‘कच्चा रसता’ तैअ करके हुशिआरपुर दी ‘पक्की सड़क’ तों हुंदा होइआ मुड़ कपूरथला जित्थे उह 1970’विआं विच्च ‘परैप्प’ (प्री-यूनीवरसिटी) तों बी.ऐस्स. सी. तक्क विदिआरथी रिहा है, विच विदिआरथीआं नूं फिज़िकस पहड़ाउण तों बाअद कनेडा दा ‘हवाई मारग’ फहड़दा है। 2003 विच कैनेडा पहुंच बरैंपटन दीआं अख़बारां ‘परवासी’ ते ‘कैनेडीअन पंजाबी पोसट’ विच्च कंम करके थोहड़ा जिहा साह लैण तों बाअद लंमें सफ़र दा इह ‘पांधी’ 2015 विच अमरीका दे शहिर कलीवलैंड नूं चल्ल पैंदा है अते उत्थे उडीक रही कलीवलैंड सटेट यूनीवरसिटी ‘च 40 साल बाअद यूनीवरसिटी दे विदिआरथीआं नूं पहड़ाउण दा आपणा सुनहिरी सुपना पूरा करदा है। 

भारत दी अज़ादी दी लड़ाई दे इतिहास विच्च शहीद-ए-आज़म भगत सिंघ दा नाम अमर शहीदां दी कतार विच्च सभ तों उच्चा सथान रख्खदा है। उह सिरफ इक्क बहादर क्रांतीकारी ही नहीं सन, सगों दूरदरशी चिंतक, तरकशील लेखक, समाजवादी विचारधारा दे समरथक अते नौजवानां दे प्रेरणाश्रोत वी सन। उनहां दा जीवन देश दी अज़ादी, समाजिक बराबरी अते मनुख्खी मरयादा लई कीते गए अदभुत तिआग दी गाथा है।

नशिआं कारन लोकां दी हालत कख्खों हौली अते पाणीउं पतली हो गई है। पंजाब दे पिंडे ’ते पई नशिआं रूपी गरद नें रंगले पंजाब दी विलख्खणता नूं ही ग्रहिण ला दित्ता है। पंजाब दी अंदाज़न तिंन करोड़ दी आबादी विच्चों 68.84% लोक पिंडां विच्च रहिंदे हन। पिंडां विच्च थां थां खुल्ल्हे शराब दे ठेकिआं नें जित्थे लोकां दी आरथिकता नूं बुरी तरहां खोरा लाइआ है, उत्थे ही लुट्टां-खोहां, ठग्गीआं, नजाइज़ कबज़िआं, बलातकारां, कतल अते घरां अंदर बैठिआं ’ते ही चल्ल रहे हथिआरां नें पंजाबीआं नूं हिंसक, झूठे अते शरारती बणाके रख्ख दित्ता है।

कई सालां तों कैनेडा विच्च रहिंदिआं हथली पुसतक ‘मेरे पिता दी कुरसी: पाकिसतान दी यातरा’ दी लेखिका रजवंत कौर संधू नूं आरथिक तंगी वाला तां कोई मसला नहीं सी अते कैनेडा दी नागरिक होण करके नां ही पाकिसतान दा पासपोरट प्रापत करन विच्च कोई दिक्कत सी। उनहां दे पती-देव उघ्घे पंजाबी लेखक डा. वरिआम सिंघ संधू इस तों पहिलां दो वार इकल्ले ही पाकिसतान जा वी आए सन। उह आपणी शरीके-हयात रजवंत कौर नूं नाल नहीं सन लै के गए, जिसदा इस लेखिका नूं डाहडा गिल्हा वी है। ‘बहाना’ पहिली वार 2001 विच्च फ़खर ज़मां वल्लों लाहौर विच्च करवाई गई उनहां वल्लों पहिली आलमी पंजाबी कानफ़रंस विच्च लेखकां नूं आपणीआं पतनीआं नूं नाल नां लिजाण दा अते फिर दूसरी वार हरनेक सिंघ घड़ूंआं वल्लों केवल उनहां दा आपणा (वरिआम सिंघ संधू दा) ही पासपोरट मंगे जाण दा सी।

कुदरत नाल खिलवाड़ करना मनुख्खता लई सभ तों वड्डी भुल्ल साबत हो रही है। पिछले कुझ सालां विच्च वापरीआं कुदरती आफतां-भारी हहड़, भिआनक गरमी दीआं लहिरां, अचानक आउण वाले तुफान अते सोके सानूं सपशट संदेश दे रहे हन कि जेकर असीं हुण नां जागे तां आउण वालीआं पीहड़ीआं लई धरती रहिणयोग नहीं बचेगी।

हहड़ां दा कहिर: पंजाब तों निपाल तक्क

2025 विच्च भारत नें 334 दिनां विच्चों 331 दिन किसे नां किसे रूप विच्च अत्त दीआं मौसमी घटनावां दा साहमणा कीता, जिस नाल 4, 419 लोकां दी मौत होई अते 17.4 मिलीअन

गल्ल सतंबर 2020 दी है। उनहां दिनां विच्च मैं संगरूर दे नशा छड़ाऊ केंदर दे निरदेशक वजों कंम कर रिहा सी। नशई मरीज़ां नूं ज़िंदगी दे खलनाइक नहीं सगों पीड़त समझदिआं उहनां नूं दुआ अते दवाई दे सुमेल नाल मुख्ख धारा विच्च लिआउण दे हर संभव यतन कीते जांदे सन। धरम, साहित अते किरत दे संकलप नाल जोड़न कारन सारथक नतीजे साहमणे वी आ रहे सन। पंजाब दे वख्ख-वख्ख ज़िल्हिआं दे नाल-नाल गुआंढी प्रांतां दे नशई मरीज़ां नें वी नशा मुकत होण लई इस नशा छुड़ाओ केंदर दी ढोई लई होई सी। शाम नूं हर रोज़ योगा, मैडीटेशन अते कौंसलिंग दी ज़िंमेवा

समाज नूं इसतरीआं बारे आपणी सोच बदलणी चाहीदी है। इसतरीआं नूं बराबरता दा दरजा अमली तौर ‘ते देणा चाहीदा है। अख़बारी बिआना नाल राबरता दा दरजा नहीं मिलदा।

इसतरीआं संबंधी हर साल संसार विच्च इक्क दिन ‘इसतरी दिवस’ दे तौर ‘ते मनाइआ जांदा है। उस दिन इसतरीआं दे सोहले गाए जांदे हन। इसतरी दा समाज विच्च महत्तवपूरन सथान है। उह समाज दा अध्धा हिस्सा है, इस लई उस नूं अरधंगणी किहा जांदा है। साल विच्च इक दिन उनहां दी महत्तता बारे इसतरी दिवस मनाउणा वाजब नहीं, सगों हर रोज़ ही इसतरी दी कदर करनी समाज दी ज़ि

“लै असीं किहड़ा बंतो विआहुणी ऐ।” इह गल्ल सुणके सारे उच्ची-उच्ची हस्सण लग्ग पए। जी हां! घर कुड़ी नां होण कारन उस विअकती दा इशारा कुड़ी दे विआह वेले कीते जाण वाले ख़रचे तों सी। मैनूं उसदी गल्ल सुणके हासा नहीं आइआ बलकि मैं सोचण लई मजबूर हो गई कि की सच्चमुच्च अज्ज बंतो मापिआं सिर भार है? बिलकुल नहीं, बंतो तां सगों हुण मापिआं दा भार वंडा रही है। अज्ज हर खेतर, चाहे पहड़ाई दी गल्ल होवे, खेडां, राजनीती, नौकरी, विदेश विच्च जाण दी, आपणे आप नूं ही नहीं सगों परिवारिक मैबरां नूं वी सैट्ट करन दी ज़िंमेवारी अज्ज कुड़ीआं बाखूबी

इस वेले दो भरवें दरिआ पंजाब विच्च वग रहे नें। नशिआं दे दरिआ नूं पंजाब विच्च वहिंदा छेवां दरिआ किहा जांदा है, जदों कि जवानी दे विदेशां वल्ल रुझान नें सत्तवें दरिआ दा रूप धारन कर लिआ है। दोनां दरिआवां नें घरां दे विहड़िआं दी रौणक गुंम कर दित्ती है। गलीआं, कालज अते तकनीकी कालजां विच्च सुंन जिही पसरी होई है। “किते साडा मुंडा नशिआं दे भर वगदे दरिआ विच्च ही नां रुहड़ जावे, किते होर मुंडिआं दे धक्के चहड़के इह वी … …।” इस सोच नाल मां-बाप कंब उठ्ठदे नें। पिंड दे खोलिआं, बेअबाद थावां, जां फिर सुंनीआं गलीआं विच्च पिंड

रविंदर सिंघ सोढी बहुपख्खी साहितकार है। उस दीआं डेढ दरजन नाटक, खोज, कविता, आलोचना, वारतक, जीवनी, अनुवाद अते कहाणीआं दीआं पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। कित्ते वजों उह पंजाबी दा अधिआपक रिहा है। उस दीआं कहाणीआं पहड़न तों पता लग्गदा है कि भावें उह ऐम.फिल है, प्रंतू साहित दे रूपां नूं उह आम बुध्धीजीवी विदवानां वांग बणाए गए माप दंडां अनुसार लिखण ते पड़चोलण दे हक्क विच्च नहीं। पंजाबी भाशा दा उह गूहड़ गिआनी है 1974 विच्च उस नें आपणा साहितक सफर शुरू कीता सी, जिहड़ा लगातार हुण तक्क ज़ारी है।

नौकरी विच्च

गुरदीश कौर गरेवाल पंजाबी दी समरत्थ साहितकार है। उह साहित दे चार रूपां कविता, गीत, ग़ज़ल अते वारतक लिखदी है। उस दीआं हुण तक्क अध्धा दरजन तों वध्ध कविता अते वारतक दीआं पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। मैनूं उस दीआं सारीआं पुसतकां पहड़न दा माण प्रापत है। उस दे विशे आम तौर ‘ते धारमिक, समाजिक, सभिआचारक अते प्रक्रिती नाल संबंधत हुंदे हन। उह मुढ्ढले तौर ‘ते सिख्ख धरम नूं प्रणाई होई साहितकार है। उस दी शबदावली मलवई भाशा विच्च रंगी होई हुंदी है। उस दी हर रचना विच्चों सिख्ख धरम दी विचारधारा दी ख़ुशबो आउंदी ह

भारत दी कौमी सुरख्खिआ अते रणनीतक नीती दे सभ तों प्रभावशाली चिहरिआं विच्चों इक अजीत डोवाल नें आपणी कारजशैली, द्रिहड़ता अते खुफीआ-समरथा नाल देश दी सुरख्खिआ प्रणाली विच्च अमिट छाप छड्डी है। 20 जनवरी 1945 नूं जनमे डोवाल इस वेले भारत दे कौमी सुरख्खिआ सलाहकार हन अते 2014 तों इस अहुदे ’ते लगातार सेवा निभा रहे हन।

आईपीऐस्स पिछोकड़ वाले अजीत डोवाल नें खुफीआ अते सुरख्खिआ खेतर विच्च लंबा अनुभव हासल कीता। इंटैलीजैंस बिऊरो दे मुखी रहे डोवाल नूं रणनीतक सोच, संकट प्रबंधन अते अत्तवाद विरोधी कारवाईआं दी गहिरी स

अधिआपक राशटर दा निरमाता है। अधिआपक मोमबत्ती दी तरहां हुंदा है जो आप जल के दूजिआं नूं रोशनी दिंदा है। पर मैं कई वार महिसूस कीता कि मोमबत्ती अते उस दा धागा तां जल के ख़तम हो जांदा है। पर अधिआपक तां हमेशा गिआन रूपी रौशनी वंडदा है, इह गिआन कदे वी ख़तम नहीं हुंदा सगों अग्गे दी अग्गे जोत तों जोत जगदी रहिंदी है। सुहिरद अधिआपक रिटाइर होण तों बाअद वी नां तेल मुक्कण दिंदे हन नां ही गिआन दी बत्ती बुझ्झण दिंदे हन सगों उह आपणा सरीर मुक्कण तों पहिलां बहुत सारे गिआन दे दीवे जगा जांदे हन जो हनेरे राहां नूं हमेशां रौशन

डा.गुरदेव सिंघ सिध्धू अणगौले आज़ादी घुलाटीआं दीआं जीवनीआं लिखण दे माहिर विदवान ते इतिहासकार गिणे जांदे हन। जाणे पछाणे अते समाज विच्च चरचित आज़ादी घुलाटीआं बारे तां हर कोई विदवान लिखण दा माण महिसूस करदा है किउंकि उनहां बारे मैटर सौखा मिल जांदा है प्रंतू अणगौले आज़ादी घुलाटीआं बारे खोज करन दा कोई कशट नहीं करना चाहुंदा।

अणगौले आज़ादी घुलाटीआं दी खोज करके उनहां बारे लिखण दा सिहरा डा.गुरदेव सिंघ सिध्धू नूं ही जांदा है। उसे लड़ी विच्च उनहां ‘ अणगौलिआ आज़ादी घुलाटीआ गिआनी गुरदित्त सिंघ दलेर’ द

नशिआं दी मारू हनेरी ’ते चिंता दा प्रगटावा करदिआं असीं चार दोसतां नें फैसला कीता कि समाज दे वडेरे हित नूं मुख्ख रख्खदिआं सकूल दे विदिआरथीआं नूं नैतिक कदरां कीमतां दा पाठ पहड़ाउण दे नाल नाल उनहां नूं नशिआं दे मारू नुकसानां तों जाणू करवाके दूर रहिण दी प्रेरना दित्ती जावे। उनहां दे मनां ’ते इस प्रकोप दा असर नां पवे अते उह नशिआं वल्ल मूंह ही नां करन, इसदे लई ज़िल्हा संगरूर दे सकूलां विच्च प्रारथना सभा समें विदिआरथीआं नूं सबोधन करन अते उनहां नाल इस संबंधी विचार वटांदरा करन दी विउंतबंदी बणा लई गई। इस संबं

मनजीत कौर अंबालवी बच्चिआं दी मानसिकता नूं टुंबण वालीआं रचनावां लिखण वाली बाल साहितकार है। उस दीआं हुण तक्क 10 पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन, जिनहां विच्च तिंन कावि संग्रहि, चार कहाणी संग्रहि ते तिंन वारतक दीआं पुसतकां शामल हन।

चरचा अधीन ‘आ जा चिड़ीए’ कहाणी संग्रहि उस दी 11वीं पुसतक है। इनहां पुसतकां विच्चों ‘चानण दे फुल्ल’ अते ‘मां दीआं मिठ्ठीआं लोरीआं’ नूं हरिआणा साहित अकाडमी नें सरवोतम पुसतक पुरसकार दित्ते हन। बच्चिआं नाल बावासता होण करके मनजीत कौर अंबाल