
कुदरत नाल खिलवाड़ करना मनुख्खता लई सभ तों वड्डी भुल्ल साबत हो रही है। पिछले कुझ सालां विच्च वापरीआं कुदरती आफतां-भारी हहड़, भिआनक गरमी दीआं लहिरां, अचानक आउण वाले तुफान अते सोके सानूं सपशट संदेश दे रहे हन कि जेकर असीं हुण नां जागे तां आउण वालीआं पीहड़ीआं लई धरती रहिणयोग नहीं बचेगी।
हहड़ां दा कहिर: पंजाब तों निपाल तक्क
2025 विच्च भारत नें 334 दिनां विच्चों 331 दिन किसे नां किसे रूप विच्च अत्त दीआं मौसमी घटनावां दा साहमणा कीता, जिस नाल 4, 419 लोकां दी मौत होई अते 17.4 मिलीअन
गल्ल सतंबर 2020 दी है। उनहां दिनां विच्च मैं संगरूर दे नशा छड़ाऊ केंदर दे निरदेशक वजों कंम कर रिहा सी। नशई मरीज़ां नूं ज़िंदगी दे खलनाइक नहीं सगों पीड़त समझदिआं उहनां नूं दुआ अते दवाई दे सुमेल नाल मुख्ख धारा विच्च लिआउण दे हर संभव यतन कीते जांदे सन। धरम, साहित अते किरत दे संकलप नाल जोड़न कारन सारथक नतीजे साहमणे वी आ रहे सन। पंजाब दे वख्ख-वख्ख ज़िल्हिआं दे नाल-नाल गुआंढी प्रांतां दे नशई मरीज़ां नें वी नशा मुकत होण लई इस नशा छुड़ाओ केंदर दी ढोई लई होई सी। शाम नूं हर रोज़ योगा, मैडीटेशन अते कौंसलिंग दी ज़िंमेवा
समाज नूं इसतरीआं बारे आपणी सोच बदलणी चाहीदी है। इसतरीआं नूं बराबरता दा दरजा अमली तौर ‘ते देणा चाहीदा है। अख़बारी बिआना नाल राबरता दा दरजा नहीं मिलदा।
इसतरीआं संबंधी हर साल संसार विच्च इक्क दिन ‘इसतरी दिवस’ दे तौर ‘ते मनाइआ जांदा है। उस दिन इसतरीआं दे सोहले गाए जांदे हन। इसतरी दा समाज विच्च महत्तवपूरन सथान है। उह समाज दा अध्धा हिस्सा है, इस लई उस नूं अरधंगणी किहा जांदा है। साल विच्च इक दिन उनहां दी महत्तता बारे इसतरी दिवस मनाउणा वाजब नहीं, सगों हर रोज़ ही इसतरी दी कदर करनी समाज दी ज़ि
“लै असीं किहड़ा बंतो विआहुणी ऐ।” इह गल्ल सुणके सारे उच्ची-उच्ची हस्सण लग्ग पए। जी हां! घर कुड़ी नां होण कारन उस विअकती दा इशारा कुड़ी दे विआह वेले कीते जाण वाले ख़रचे तों सी। मैनूं उसदी गल्ल सुणके हासा नहीं आइआ बलकि मैं सोचण लई मजबूर हो गई कि की सच्चमुच्च अज्ज बंतो मापिआं सिर भार है? बिलकुल नहीं, बंतो तां सगों हुण मापिआं दा भार वंडा रही है। अज्ज हर खेतर, चाहे पहड़ाई दी गल्ल होवे, खेडां, राजनीती, नौकरी, विदेश विच्च जाण दी, आपणे आप नूं ही नहीं सगों परिवारिक मैबरां नूं वी सैट्ट करन दी ज़िंमेवारी अज्ज कुड़ीआं बाखूबी
इस वेले दो भरवें दरिआ पंजाब विच्च वग रहे नें। नशिआं दे दरिआ नूं पंजाब विच्च वहिंदा छेवां दरिआ किहा जांदा है, जदों कि जवानी दे विदेशां वल्ल रुझान नें सत्तवें दरिआ दा रूप धारन कर लिआ है। दोनां दरिआवां नें घरां दे विहड़िआं दी रौणक गुंम कर दित्ती है। गलीआं, कालज अते तकनीकी कालजां विच्च सुंन जिही पसरी होई है। “किते साडा मुंडा नशिआं दे भर वगदे दरिआ विच्च ही नां रुहड़ जावे, किते होर मुंडिआं दे धक्के चहड़के इह वी … …।” इस सोच नाल मां-बाप कंब उठ्ठदे नें। पिंड दे खोलिआं, बेअबाद थावां, जां फिर सुंनीआं गलीआं विच्च पिंड
रविंदर सिंघ सोढी बहुपख्खी साहितकार है। उस दीआं डेढ दरजन नाटक, खोज, कविता, आलोचना, वारतक, जीवनी, अनुवाद अते कहाणीआं दीआं पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। कित्ते वजों उह पंजाबी दा अधिआपक रिहा है। उस दीआं कहाणीआं पहड़न तों पता लग्गदा है कि भावें उह ऐम.फिल है, प्रंतू साहित दे रूपां नूं उह आम बुध्धीजीवी विदवानां वांग बणाए गए माप दंडां अनुसार लिखण ते पड़चोलण दे हक्क विच्च नहीं। पंजाबी भाशा दा उह गूहड़ गिआनी है 1974 विच्च उस नें आपणा साहितक सफर शुरू कीता सी, जिहड़ा लगातार हुण तक्क ज़ारी है।
नौकरी विच्च
गुरदीश कौर गरेवाल पंजाबी दी समरत्थ साहितकार है। उह साहित दे चार रूपां कविता, गीत, ग़ज़ल अते वारतक लिखदी है। उस दीआं हुण तक्क अध्धा दरजन तों वध्ध कविता अते वारतक दीआं पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। मैनूं उस दीआं सारीआं पुसतकां पहड़न दा माण प्रापत है। उस दे विशे आम तौर ‘ते धारमिक, समाजिक, सभिआचारक अते प्रक्रिती नाल संबंधत हुंदे हन। उह मुढ्ढले तौर ‘ते सिख्ख धरम नूं प्रणाई होई साहितकार है। उस दी शबदावली मलवई भाशा विच्च रंगी होई हुंदी है। उस दी हर रचना विच्चों सिख्ख धरम दी विचारधारा दी ख़ुशबो आउंदी ह
भारत दी कौमी सुरख्खिआ अते रणनीतक नीती दे सभ तों प्रभावशाली चिहरिआं विच्चों इक अजीत डोवाल नें आपणी कारजशैली, द्रिहड़ता अते खुफीआ-समरथा नाल देश दी सुरख्खिआ प्रणाली विच्च अमिट छाप छड्डी है। 20 जनवरी 1945 नूं जनमे डोवाल इस वेले भारत दे कौमी सुरख्खिआ सलाहकार हन अते 2014 तों इस अहुदे ’ते लगातार सेवा निभा रहे हन।
आईपीऐस्स पिछोकड़ वाले अजीत डोवाल नें खुफीआ अते सुरख्खिआ खेतर विच्च लंबा अनुभव हासल कीता। इंटैलीजैंस बिऊरो दे मुखी रहे डोवाल नूं रणनीतक सोच, संकट प्रबंधन अते अत्तवाद विरोधी कारवाईआं दी गहिरी स
अधिआपक राशटर दा निरमाता है। अधिआपक मोमबत्ती दी तरहां हुंदा है जो आप जल के दूजिआं नूं रोशनी दिंदा है। पर मैं कई वार महिसूस कीता कि मोमबत्ती अते उस दा धागा तां जल के ख़तम हो जांदा है। पर अधिआपक तां हमेशा गिआन रूपी रौशनी वंडदा है, इह गिआन कदे वी ख़तम नहीं हुंदा सगों अग्गे दी अग्गे जोत तों जोत जगदी रहिंदी है। सुहिरद अधिआपक रिटाइर होण तों बाअद वी नां तेल मुक्कण दिंदे हन नां ही गिआन दी बत्ती बुझ्झण दिंदे हन सगों उह आपणा सरीर मुक्कण तों पहिलां बहुत सारे गिआन दे दीवे जगा जांदे हन जो हनेरे राहां नूं हमेशां रौशन
डा.गुरदेव सिंघ सिध्धू अणगौले आज़ादी घुलाटीआं दीआं जीवनीआं लिखण दे माहिर विदवान ते इतिहासकार गिणे जांदे हन। जाणे पछाणे अते समाज विच्च चरचित आज़ादी घुलाटीआं बारे तां हर कोई विदवान लिखण दा माण महिसूस करदा है किउंकि उनहां बारे मैटर सौखा मिल जांदा है प्रंतू अणगौले आज़ादी घुलाटीआं बारे खोज करन दा कोई कशट नहीं करना चाहुंदा।
अणगौले आज़ादी घुलाटीआं दी खोज करके उनहां बारे लिखण दा सिहरा डा.गुरदेव सिंघ सिध्धू नूं ही जांदा है। उसे लड़ी विच्च उनहां ‘ अणगौलिआ आज़ादी घुलाटीआ गिआनी गुरदित्त सिंघ दलेर’ द
नशिआं दी मारू हनेरी ’ते चिंता दा प्रगटावा करदिआं असीं चार दोसतां नें फैसला कीता कि समाज दे वडेरे हित नूं मुख्ख रख्खदिआं सकूल दे विदिआरथीआं नूं नैतिक कदरां कीमतां दा पाठ पहड़ाउण दे नाल नाल उनहां नूं नशिआं दे मारू नुकसानां तों जाणू करवाके दूर रहिण दी प्रेरना दित्ती जावे। उनहां दे मनां ’ते इस प्रकोप दा असर नां पवे अते उह नशिआं वल्ल मूंह ही नां करन, इसदे लई ज़िल्हा संगरूर दे सकूलां विच्च प्रारथना सभा समें विदिआरथीआं नूं सबोधन करन अते उनहां नाल इस संबंधी विचार वटांदरा करन दी विउंतबंदी बणा लई गई। इस संबं
मनजीत कौर अंबालवी बच्चिआं दी मानसिकता नूं टुंबण वालीआं रचनावां लिखण वाली बाल साहितकार है। उस दीआं हुण तक्क 10 पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन, जिनहां विच्च तिंन कावि संग्रहि, चार कहाणी संग्रहि ते तिंन वारतक दीआं पुसतकां शामल हन।
चरचा अधीन ‘आ जा चिड़ीए’ कहाणी संग्रहि उस दी 11वीं पुसतक है। इनहां पुसतकां विच्चों ‘चानण दे फुल्ल’ अते ‘मां दीआं मिठ्ठीआं लोरीआं’ नूं हरिआणा साहित अकाडमी नें सरवोतम पुसतक पुरसकार दित्ते हन। बच्चिआं नाल बावासता होण करके मनजीत कौर अंबाल
छोटे-छोटे बच्चिआं दा भीख मंगण लग्ग जाणा इक्क गंभीर समाजिक समस्सिआ है। भीख मंगण दा मुख्ख कारन गरीबी अते सिख्खिआ दी कमी है। जदों बच्चे भीख मंगदे हन तां उह सकूल नहीं जा सकदे। UNICEF (2011) दे अनुसार भारत विच्च लगभग चार लख्ख तों वधेरे बच्चे भीख मंगदे हन, जिनहां विच्च 6-14 साल दी उमर दे बच्चे 60% तों वी वध्ध हन। NSO (2017-18) दे अनुसार भारत दी साखरता दर (77.7) है। बच्चिआं दा भीख मंगणा जित्थे उनहां दी सिख्खिआ अते सिहत नूं खतरे विच्च पाउंदा है, उत्थे उनहां दी समाजिक सथिती नूं वी प्रभावित करदा है। सकूल नां जाण करके
सोनम वांगचुक लदाख दे उहनां चुणवें चिहरिआं विच्चों हन जिनहां नें सिख्खिआ, वातावरण अते लोक-हक्कां दे मसलिआं नूं बहुत ही अहिमीअत दित्ती है। उह सिरफ इक्क सिख्खिआ सुधारक नहीं, सगों इक्क अजिहे संघरशी आगू हन जिनहां नें आपणे इलाके दे लोकां दी अवाज़ नूं देश पध्धर ’ते पहुंचाइआ। उनहां दा जीवन इस गल्ल दी मिसाल है कि शांतमई संघरश वी वड्डे समाजिक बदलाअ दा कारन बण सकदा है।
लदाख वरगे संवेदनशील अते पहाड़ी इलाके विच्च विकास दे मसले सधारन नहीं हुंदे। इत्थे कुदरती सरोत सीमित हन, मौसम बहुत सखत है अते लोकां दीआं लोड़ां
पंजाब इस वेले बहु-पख्खी अते बहु-परती संकट विच्चों गुज़र रिहा है। डरग्ग माफीआ, रेत माफीआ, ज़मीन माफीआ, जंगल माफीआ, शराब माफीआ, गैंगसटर कलचर, फिरौतीआं, अगवा, दिन दिहाड़े कतल, करज़िआं हेठ दब्बी किरसानी, फसलां अते नसलां ’ते मंडलाउंदे खतरे दे बद्दल, धीआं दी राखी करदिआं बाबलां दे कतल, सड़कां ’ते दनदनाउंदी फिरदी बेरुज़गारी, पहड़ीआं लिखीआं बेरुज़गार लड़कीआं वल्लों पाणी वालीआं टैंकीआं ’ते रोस धरने दिंदिआं उत्थे ही करूए दा वरत खोल्हणा, विकास दी खड़ोत, लुट्टां खोहां, चेन झपटमारीआं अते जान लेवा हमलिआं तों डरदिआं लोकां दा
संजीव सिंघ सैणी प्रसिध्ध कालम नवीस है। उस दे लेख लगपग हर रोज़ किसे नां-किसे-इक्क अख़बार विच्च प्रकाशत हुंदे रहिंदे हन। उस दे लेखां दे विशे इनसान दी इनसानीअत अते रोज़ाना ज़िंदगी नूं ख़ूबसूरत बणाउण दे उपरालिआं वाले हुंदे हन। भाव ज़िंदगी नूं ख़ूबसूरत बणाउण लई किहड़ीआं गल्लां दा धिआन रख्खणा चाहीदा है। हुण तक्क उस दीआं दो पुसतकां ‘किसान अंदोलन’ अते ‘समाज अते जीवन जाच’ प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। ‘ख़ूबसूरत ज़िंदगी दा राज़’ उस दी तीजी पुसतक है। इस पुसतक विच्च उस दे चार दरजन लघू लेख हन। सारे लेख लोक सरोकारां न
जैंडर सैंसेटाईजेशन दा अरथ है, लिंग अधारित इक्क दूजे प्रती संवेदनशील होणा। भाव लड़की अते लड़के विच्च फरक नूं मिटाउण लई जागरूकता पैदा करना। लड़की अते लड़के नूं बराबरी दे अधिकार देणे। भावें कि साडे समाज विच्च इह नां बराबरी तां जनम तों पहिलां ही शुरू हो जांदी है किउंकि इह सोचके भरूण नूं कुख्ख विच्च ही कतल करवा दित्ता जांदा है कि होण वाला बच्चा लड़की है, लड़का नहीं। की किसे नें इह सोचके कदी भरूण नूं कुख्ख विच्च कतल करवाइआ है कि होण वाला बच्चा लड़का है, लड़की नहीं? सानूं तां लड़की चाहीदी है। जी नहीं! इस तरहां किसे नें
भारत इक्क अजिहा देश है जित्थे नौजवानां दी शकती नूं राशटर-निरमाण दी सभ तों वड्डी ताकत मंनिआ जांदा है। इसे करके इत्थे कई अजिहे संगठन बणाए गए हन जो विदिआरथीआं अते युवकां नूं सिरफ पहड़ाई ही नहीं सगों जीवन दे मुल्ल, अनुशासन, सेवा-भाव अते अगवाई करना वी सिखाउंदे हन। इनहां विच्च भारत सकाऊट ऐंड गाईड, नैशनल सरविस सकीम (NSS) अते नैशनल कैडेट कोरपस (NCC) विशेश महत्तव रख्खदे हन। इह तिंने ही संगठन नौजवानां नूं इक्क चंगा मनुख्ख, ज़िंमेवार नागरिक अते समाज लई समरपित विअकती बणाउण दा कंम करदे हन।
भारत सकाऊट ऐंड गा
पंजाब दीआं 13237 पंचाइतां दी चोण 15 अकतूबर 2024 नूं हो रही है। इस विच्च जित्थे 13237 पिंडां दे सरपंचां दी चोण होणी है, उत्थे ही 83437 पंचाइत मैंबरां वी चुणे जाणे हन। कुल्ल 1,33,97,922 वोटरां नें आपणे आपणे पिंड दी पंचाइत नूं वोटिंग प्रणाली राहीं चुणना है। वोटरां विच्च 63,46,008 औरतां अते 70,51,722 मरद अते बाकी होर कैटेगरी नाल संबंधित हन। सुखांतक पहिलू इह है कि गिणती दे कुझ कु पिंडां विच्च सरब संमती नाल पंचाइतां होंद विच्च आईआं हन। पर बाकी पिंडां विच्च धड़ेबंदी, इक्क दूजे नूं ठिब्बी लाउणा, वोटरां नूं भरमाउ
दरशन सिंघ भंमे’ काफ़ी लंमे समें तों अपणे साहितक मस दी पूरती लई कलम अजमा रिहा है। उस नें इस तों पहिलां 9 पुसतकां प्रकाशत करवाईआं हन। ‘जुगनी जड़े नगीने’ उस दी 10वीं पुसतक है।
शबद/रेखा-चितरां दीआं पुसतकां पंजाबी साहित विच्च काफी लंबे अरसे तों लिखीआं जा रहीआं हन। आम तौर ‘ते वारतक विच्च शबद/रेखा-चितर लिखे जांदे हन, प्रंतू कुझ विदवाना नें काविक रूप विच्च वी लिखे हन। इह शबद/रेखा-चितर साहितकारां दे ही लिखे जांदे सन। दरशन सिंघ भंमे नें भावें कावि रूप विच्च ही शबद/रेखा-चितर लिखे हन प्रंतू उनहां